«БАГАМА АРАЛДАРЫ, мамлекет» барагынын кодун көрүү

'''БАГАМА АРАЛДАРЫ''',  Б а г а м а   А р а л д а р ы  Ы н т ы м а к т ы г ы ‒ Вест-Индиядагы арал мамлекет. Флорида жарым аралынан түштүк-чыгышта, Куба аралынан түндүк-чыгышта жайгашкан. Багама аралдар архипелагынын көп бөлүгүн (700дөй арал) ээлейт. Аянты 13,87 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 412 628 (2023); калкынын 70%тен ашыгы Нью-Провиденс, 15%тен ашыгы Чоӊ Багама аралында жашайт. Борбору ‒ Нассау шаары (Нью-Провиденс аралында). Шаар калкы 84%. Ири шаарлары: Нассау, Нью-Провиденс, Фрипорт.

Акча бирдиги ‒ багама доллары.  Багама аралдары ‒ БУУнун (1973), Америка мамлекеттери уюмунун (1982), Эл аралык валюта фондунун (1973) мүчөсү. Багама аралдары ‒ Шериктештикке кирет. Конституциясы 10. 07. 1973-жылы кабыл алынган. Башкаруунун формасы ‒ конституциялык монархия.[[File:БАГАМА АРАЛДАРЫ100.png | thumb|none]]
Мамлекеттик башчысы ‒ британиялык монарх, анын жергиликтүү өкүлү генерал-губернатор. Закон чыгаруучу жогорку органы ‒ Эки палаталуу (сенаттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чогулуш палатасы) парламент. Саясий партиялары: Прогрессивдүү либералдык, Эркин демократиялык улуттук кыймыл, 2002-жылдан Прогрессивдүү либералдык партия.<br>   Жери түздүктүү, бийиктиги 60 ''м''ге чейин, карсттык рельеф кеӊири таралган. Климаты тропиктик пассаттык. Айлык орточо температурасы  21‒24°Сден 32°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1000‒1600 ''мм''. Туздуу көлдөр көп. Таза суу карст кудуктарынан алынат. Катуу шамал тез-тез болуп турат. Тикенектүү дайыма жашыл бадал, Андрос <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Чоӊ Абако аралдарында жалбырагы күбүлмө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> дайыма жашыл токой өсөт.<br>   Калкынын 85%ке жакынын багама креолдору (негр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мулат) түзөт. Ошондой эле негр (гаитилик), АКШлык америкалыктар, англоканадалыктар, италяндар, гректер, еврейлер жана башка улуттар жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники ‒ 73,5, аялдарыныкы ‒ 79,5 жаш. Христиан [95%; <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 19% католик, 76% протестант (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 32% баптистер, 20% англикандар, 6% методисттер ж. б.)] динин тутат.<br>   1492-жылы Х. Колумб аралды ачканга чейин аравактар жердешкен. Испандар аз убакыт ичинде индейлерди кырып, калгандарын Американын башка ээликтерине (кара жумушка) алып кетишкен. Ээн калган арал англичандардын көӊүлүн буруп, 1629-жылы алгачкы кыштактар пайда болгон. 17-кылымда диний-саясий куугунтуктоодон качып келген англичандар тарабынан кеӊейген. Испания деӊиз каракчыларынан жабырланып келишкен. 1720-жылы капитан В. Рожерс каракчыларга сокку берген. 1782-жылы арал испандыктарга берилип, бирок ''Версаль тынчтык келишими'' боюнча 1783-жылы Улуу Британияга өткөн. 1838-жылы кулчулук жоюлган. 19-кылымдын аягына чейин экономикасы деградацияга учураган. Кийинчерээк курорт-турист бизнеси өнүгүп, аралдын өнүгүүсүнө шарт түзүлгөн. 1973-жылдын 10-июлунан көз карандысыз мамлекет.<br>  Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 7,4 млрд доллар (АКШ, 2009), аны киши башына бөлүштүргөндө 21,7 миӊ доллардан туура келет. Ички дүӊ продукциясынын 90%и тейлөө чөйрөсүнө, 7%и өнөр жайына, 3%и айыл чарбасына таандык. Экономикасынын негизин чет элдик туризм, офшор финансы кызматы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> деӊиз кемелерин каттоо түзөт. Эл аралык аэропорт, ири отелдер, жаӊы курорт райондору курулган. Багама аралдары ‒ кооз пляждары, тропик өсүмдүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дүйнөгө белгилүү; «Бейиш аралы» (Парадайз Айленд; Нассау шаарынын гаванында жайгашкан) деп да аталат. Ошондой эле туристтерди кызыктырган «деӊиз бакчасы», Шарлотта (1789), Финкасл (1793) форттору, «Адастра Гарднз» ботаника багы бар. 2004-жылы   4,4 млн турист келип, андан түшкөн киреше 1,5 млрд долларды түзгөн. Туризмдин негизги түрлөрү: дайвинг, яхтинг, сёрфинг, виндсёрфинг. Башкача айтканда дүйнөдөгү алдыңкы финансы борборлордун бири. Көптөгөн финансы компанияларынын 430дан ашык офшор банктары (36 өлкөнүн) бар. Алар салыктан жеӊилдетилген. Өнөр жай райондору Чоӊ Багама аралында жайгашкан. 1980-жылдан оор өнөр жайлары жабылган. Тамак-аш («Бакорди» рому), текстиль, тигүү өнөр жайлары иштейт. Чоӊ Инагуа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Лонг-Айленд аралында туз, Сэнди-Ки аралына жакын арагонит (жылына 1 миӊ ''т'') казылып алынат. 2007-жылы 2 млрд ''кВт·с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 1%тен азыраагы иштетилет, 84%ин токой ээлейт. Чоӊ Абако, Чоӊ Багама аралында цитрус өсүмдүктөрү (лимон, грейпфрут), Эльютер, Чоӊ Абако аралында тропик жемиштери (папайя, банан, ананас), эрте бышчу жашылчалар (бадыраӊ, калемпир, томат, негизинен Чоӊ Абакодо), гүлдөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кооз дарактар (АКШга экспорттолот) өстүрүлөт. Айыл чарбасы начар өнүгүп, азык-түлүк сырттан ташылат. Бал камыш плантациялары да  кескин кыскарган. Мал чарбасынын негизги тармагы ‒ үй кушун
[[File:БАГАМА АРАЛДАРЫ102.png | thumb|none]]
багуу . Деӊиз жээктеринен балык, омар, таш бака кармалат. Туризмдин өнүгүшүнө байланыштуу салт болуп калган кол өнөрчүлүк (сизаль, таштуу үлүлдөр, таш баканын чопкутунан жасалган буюмдар) өнүккөн. Автомобиль жолунун узундугу 2,5 миӊ ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1,45 миӊ ''км'' асфальтталган). Ири деӊиз порттору: Нассау, Фрипорт (круизге чыккан кемелерди кабыл алат), Матью-Таун (Чоӊ Инагуа аралында). Сыртка ром, рак чыгарылат. Сырттан машина <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын жабдууларын, азык-түлүк алат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Германия, Испания, Франция.<br>   Англиянын ээлиги болгондон баштап шаарлар пайда болгон. Монтегю (1741) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Шарлотта (1780) фортторунун дубалдары, колониалык стилдеги архитектура сакталган. Өкмөт үйү (1803‒1806), Ыйык Матвей англикан (1800‒1804), Ыйык Андрей пресвитериан (1810) чиркөөлөрү бар. Улуттук фестиваль «Жанка ну» өткөрүлүп турат. Вест-Индия университетинин филиалы (1965), коллеж (1974), жалпы элдик китепкана (1837-жылы), Жамби-Виллипс (1975), Помпей (1992, улуттук искусство), Лукай индейлеринин тарыхы, тарых музейлери бар.
[[Категория:1-Том]]