«АЖЫ БИЙ» барагынын кодун көрүү

'''АЖЫ БИЙ''' Тилеке бий уулу (туулган <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> өлгөн  жылы белгисиз) – 18‑кылымдын 2‑жарымындагы [[кыргыз эли]]нин саясий ишмери; [[Алай]]‑[[Фергана]] аймагындагы саясий окуяларга жигердүү катышкан кыргыз төбөлдөрүнүн бири. [[Адыгине|Адигине]] уруусунун [[баргы]] уругунан. [[Кытай]] тарыхый булактарында 1759‑жылы  июнь айында Ажы  бий баш болгон төрт кыргыз бийи [[Кокон]] шаарын бийлеген [[Эрдене]] бий <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> тышкы душмандарга каршы бирге болууга багытталган келишим түзгөндүгү жөнүндө айтылат. 1759‑жылы сентябрь айында Ажы бийдин  конушуна Кытай императорунун элчиси Доктан (Дакэтан) келип, ага [[Цин империясы]]нын (1644–1912) императору  (1735–1796) [[Цяньлун]] <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> саясий‑дипломатиялык  <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> соода‑сатык келишим түзүү жөнүндө чакырык‑сунушун, ошондой эле атайын мөөр тапшырган. Ошол эле жылдын аягында Ажы  бий өзүнүн жана Кокондун беги (1751–1770) Эрдененин атынан Цин империясынын [[Кашкар]]дагы башкаруучусу Чжао Хойго кат жазып, элчиликке Сары Күчүктү жиберген. Катында Цин императоруна эч кандай жамандык ниети жок экенин билдирген.<br>
[[File:АЖЫ БИЙ10.png | thumb|none]]
Ушул учурда Эрдене менен Ажы бийдин ортолорунда тарыхта «[[Ош]] жаңжалы» аталып калган окуя башталган. Оштун айланасындагы [[кыргыздар]] эгин сепкен жерлерди Кашкарга каттаган кербендер тебелетип жатканына байланыштуу Ажы бийдин буйругу менен 1762-жылы кокондук бир топ көпөстү [[барымта]]га алынган. Ага жооп катары Эрдене бий Ошко жүрүш кылып, шаарды басып алган. Ажы бий да Кокондун өзүнө жортуул уюштуруп, ал ийгиликсиз аяктаган соң, кайра [[Алай]] тарапка чегинген. Мындан кийин Ажы бий Кашкарга өзү келип, Эрденеге каршы жардам сураган. Кашкардын наместниги Юнгуй Эрденеге шивэй (офицер) Томицитуну жиберип, эгер ал Оштон чыгып кетпесе, куралчан аскерин киргизе турганын эскерткен. Эрдене Оштон чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Бирок Ажы бийди баш ийдирүү оюнан кайтпай, душмандыгын уланта берген. Ошол эле учурда [[Кыргызстан]]дын түндүгүндөгү кыргыздардын кол башчысы [[Маматкул бий]]ден Эрдене бийге каршы колдоо сурап, өзүнүн тууганы Арзыматты жиберген. Маматкул бий жардам кылуу ниетинде [[бугу уруусу]]нун кол башчысы, [[черик]] <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> [[саяк]] урууларынын бийи Темиржандын жигиттерин жортуулга даярдаган. Бирок, саясий кырдаал татаалдашып, Кытай аскери [[Түркстан]] тарапка баскынчылык чабуулга өтөт экен деген имиш тараган. Бул аймактагы кыргыздар биримдикке келе башташкандыктан, Эрдене бий Ош <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> [[Өзгөн]]дөн өз ыктыяры <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> чыгып кеткен. 1764‑жылы  жазында Эрдене бийдин Оро‑Төбөдөгү чатактарга алагды болгонунан пайдаланып, Ажы бий Коконго кайрадан жортуул уюштурган. Жортуул ийгиликсиз аяктап, кармашта жараат алган Ажы бий Эрдене бийге туткунга түшкөн, бир маалымат боюнча коё берилген, экинчиси боюнча даргага асылган.

Ад.: Кузнецов В. С. Цинская империя на рубежах Центральной Азии. Новосибирск, 1983.

''Д. Сапаралиев,'' сүрөтчүсү ''Р. Исаков.''<br>
[[Категория:1-Том]]