«АЖО» барагынын кодун көрүү

'''АЖО''' – орто кылымдардагы [[кыргыз]] өкүмдарынын [[бийлик титулу]]. Алгач [[кытай хроникалары]]нда ([[Син Таншу]]) эскерилет. Анда кыргыздардын ажосу Кара-Тоонун (Цин-Шань) жанында, үстү [[кийиз]] менен жабылган чатырда турганы, ал [[Мидичжы]] деп аталары айтылат. Котормочу Я. [[Бичурин]] (Иакинф) Мидичжыны сарай эмес, «[[мечит]]» деп болжолдойт. Айрым [[синолог]]дордун пикиринде бул сөз байыркы [[санскрит тили]] (балким «ража») аркылуу «ажэ» («К.'âńźiät»), андан VIII кылымдын орто чениндеги кытай тыбышында «аñаr» же «äñär» болуп өзгөрүшү мүмкүн экенин, бул сөз түрктөрдүн бийлик титулдарынын бири «инал» (inäl, їnal) менен жакындыгын белгилешет.  Ажо кышында суусар бөрк, жайында төбөсү бийик шуштугуй, кырбуусу кайрылып, жээги алтын менен кыргакталган баш кийим кийген. Ажодон төмөнкү бийлик – [[министр]]лер, башкы башчылар, башчылар, иш башчылар, кол башчылар жана дагандар сыяктуу алты баскычтан турган. Жети министр, үч башкы (чоң) башчы, жөнөкөй башчылары он, иш башчылары он беш болгон. Дандан тартылган ичимдикти («[[вино]]» деп которулган) Ажо гана колдонгон. [[Курмандык]]ты талаага чыгып чалып, [[шаман]]дарын «ган» (кам) дешкен. Үйлөнгөндө калыңды жылкы жана койлор менен төлөп, байлары жүздөн миң башка чейин мал берген. Сөөк көмгөндө беттерин тытпай, [[маркум]]дун денесин үч катар ороп алып ыйлашкан. Анан сөөктү өрттөшкөн, күйбөй калганын бир жылдан кийин көмүшкөн. Ажо турган жер менен хойхулардын ([[уйгур]]) ордосуна чейин кербендер кырк күн жүргөн. 821-жылы [[Тибет]] аскери [[Орхон]]дун жээгине чейин келип, уйгурларга кол салган. Ушундан кийин [[Уйгур кагандыгы]] алсырап, 840‑жылы кыргыздардын ажосу 100 миңдей аскер менен уйгурларды талкалап, борбору [[Орду-Балык]]ты басып алган. Уйгурлардын бир бөлүгү [[Байкал көлү]]нүн чыгышы, дагы бир бөлүгү [[манжурлар]]дын түштүк жагы, калган эки бөлүгү [[Тан мамлекети]]нин чек арасы тарапка ооп кеткен.

Ад.: Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена М.- Л., 1951. Т. 1; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосибирск, 1989; Яхонтов С. Е. Древнейшие упоминания названия «киргиз». //Советская этнография. 1970; Худяков Ю. С. Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; Кляшторный С. Г.,  Савинов. Д. Г. Степные империи древней Евразии. СПб 2005; Мокеев А. О происхождении и значения политической титулатуры енисейских и алтайских кыргызов ажо и иди ''//''«Тюрко-монгольский мир в прошлом и настоящем» научная конференция в памяти С. Г. Кляшторного СПб. 2015.

''М. Кожобеков.''<br>
[[Категория:1-Том]]