«АВСТРАЛИЯ материги» барагынын кодун көрүү

'''АВСТРАЛИЯ''' (лат. Australia – түштүк) – Жер шарындагы эң чакан материк, дүйнө бөлүгү. Аянты 7631,5 миң км''<sup>2</sup>'' (аралдары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо 7704,5 миң ''км<sup>2</sup>).'' Калкы 23,1 млн (2013). Эң түндүк чегин Йорк (10°4&apos; түштүк кеңдик), түштүгүн Саут-Ист-Пойнт (39°11&apos; түштүк кеңдик), батышын Стип-Пойнт (113°05&apos; чыгыш узундугу), чыгышын Байрон (153°34&apos; чыгыш узундугу) тумшуктары түзөт. Чыгыш жээгин Тынч океандын деңиздери (Тасман, Коралл), түндүгүн ''Арафура деңизи,'' батышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүн ''Инди океаны'' чулгайт. Жакын жайгашкан ''Жаңы Гвинея, Тасмания, Кенгуру, Мелвилл,'' Батерст, Грунт-Айленд аралдары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо Түштүк жарым шардан орун алган. Түндүк-чыгыш жээгин бойлой ''Чоң Тоскоол рифи'' 2,3 миң ''км''ге созулат. Жээктеринде булуң-буйтка аз; эки чоң булуң (түндүгүндө Карпентария, түштүгүндө Австралия Чоң булуңдары) кургактыкка терең кирет. Эң ири жарым аралдарын (Кейп-Йорк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Арнемлендии) Карпентария булуңу бөлүп турат.                                                                       Материктин негизин (батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> борбордук бөлүктөрүн) кембрийге чейин пайда болгон ''Австралия платформасы,'' чыгыш бөлүгүн Чыгыш Австралия геосинклиналдык бүктөлүү алкагы ээлейт. Австралия платформасы байыркы суперконтинент ''Гондвананын'' бир бөлүгү болуп саналат. Австралия дүйнө бөлүктөрүнүн ичинен урандын, алмаздын, никелдин, титандын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ильменит-рутилдин запасы боюнча алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Ошондой эле коргошун, цинк, тантал, алтын, темир, марганец, боксит, фосфорит, күрөң <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш көмүр, нефть, табигый газ жана башка кендерге да бай. Австралия – дүйнө жүзүндөгү эң жапыз материк; деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 215 ''м.'' Аймагынын 95%ке жакын аянтынын бийиктиги 600 ''м''ден ашпайт. Материктин чыгыш бөлүгүн жалпак чокулуу, бири-биринен обочо жайгашкан тоолордон турган ''Чоң Суу Бөлгүч кырка тоосу'' ээлейт. Анын чыгыш капталы тик, батышы жантайыңкы дөбө-дөңсөөлүү (даунстуу). Эң бийик жери ''Австралия Альп тоолорундагы'' Косцюшко чокусу (2228 ''м).'' Материктин орто бөлүгүндөгү Борбордук ойдуңундагы Эйр-Норт көлүнүн бети деңиз деңгээлинен 12 ''м'' төмөн жайгашкан (Австралиянын эң чуңкур жери). Батышы бөксө тоолуу (400–500 ''м''); көптөгөн кырка <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> супа сымал тоолордон турат: Хамерсли (бийиктиги 1251 ''м'')'','' түштүк-батышында Дарлинг (571 ''м,'' Стерлинг (1096 ''м'')'','' чыгышында Мак-Донелл (1511 ''м'')'','' Масгрейв (1440 ''м'') кырка тоолору, түндүгүндө Кимберли платосу (937 м) жайгашкан. Материктин түштүк-батыш чет жакасында орто, бийик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жапыз тоолор Флиндерс (1180 ''м)'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Маунт-Лофти (932 ''м) ''ээлейт. Австралия – Жер шарындагы эң кургакчыл материк. Суммардык күн радиациясы жогору (жылдык өлчөмү 5880ден 7500 ''МДж/м<sup>2</sup>те'' чейин). Материктин аймагынын жарымынан көбү тропиктик, түндүк чет жакасы субэкватордук, түштүгү субтропиктик климаттык алкактарда жайгашкан. Субэкватордук климаттык алкакта жайкы муссон (жылдык жаан-чачындын 70%ке жакыны жаайт) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кышкы кургакчыл сезон даана байкалат. 20–28°Сге жеткен дайыма ысык аба ырайы мүнөздүү; жаанчыл сезон болор алдында 40°Сге чейин ысыйт. Кээде түндүк жээгине тропиктик ураган да кириши мүмкүн. Тропиктик климаттык алкак эки секторго бөлүнөт: кургакчыл чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөлдүү континенттик (батышта Инди океанынын жээгинен чыгышта Чоң Суу бөлгүч кырка тоосуна чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жайы ысык, нымдуу, кышы жылуу, бирок анча нымдуу эмес океан жээктик (чыгыш жээктеринде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоолордун айдарым капталдарында). Тоолору жапыз болсо да нымдуу абаны батышты карай өткөрбөй, жаан-чачынды негизинен жээк тилкесине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кырка тоолордун чыгыш капталдарына жаадырат. Австралиянын түштүк бөлүгүнө тропиктик чөл климаты мүнөздүү; мында жыл бою континенттик аба үстөмдүк кылып, жаан-чачындын жылдык өлчөмү 250 ''мм''ден ашпайт (мында Австралиянын эң ысык жери – Чоң Кумдуу чөл жайгашкан). Абанын жайкы орточо температурасы 28–30°С (кээде 40°Сден ашат, абсолюттук максимуму 53,1°С), кышында 12–20°С (кээде абанын кескин муздашы да байкалат). Материктин түштүк-батыш, ошондой эле түштүк-чыгыш бөлүктөрүнө, Муррей дарыясынын алабына Жер ортолук деңиз тибиндеги климат мүнөздүү, жайы ысык, кургакчыл, кышы серүүн, нымдуу. Чоң Суу бөлгүч кырка тоосунун чыгыш капталдарында <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тасмания аралынын түндүгүндө муссондук климат өкүм сүрөт, туруктуу нымдуу (жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1500 ''мм''ге чейин). Кыш айларынын орточо температурасы 5–10°С. Австралия Альп тоолорунда жаан-чачын арбын жаап, абанын температурасынын сезондук өзгөрүүсү кыйла жогору (кышында 20°Сге чейин суук болот). Налларбор түздүгүндө жаан-чачын аз (250 ''мм''ге чейин) жаайт. Тасманиянын түштүгү мелүүн алкакка кирет. Австралия агын сууга жарды. Дарыя агымынын өлчөмү болгону 350 ''км''<sup>3</sup> (Жер шарынын дарыя агымынын 1%ке чейинкиси), суу агымынын катмары 50 ''мм'' (жылдык; бул болсо Европаныкынан 6 эсе, Түштүк Американыкынан 8 эсе аз). Суусу мол дарыясы – ''Муррей'' (суусунун жылдык орточо чыгымы 330 ''м<sup>3</sup>/сек'')'','' эң узуну – ''Дарлинг ''(узундугу 2740 ''км).'' Негизинен жаан-чачын сууларынан куралат. Көп дарыяларында суу мезгил-мезгили <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> пайда болот (''криктер''). Австралиянын аймагынын 60%и суу агып чыкпаган туюк облуска кирет. Австралияда көлдөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы көлдөрдүн чанактары көп. Алардын басымдуу бөлүгү туюк, шор баскан көлдөр, көбү жамгырдан кийин сууга толот. Эң ири көлү – Эйр-Норт, анын аянты жаанчыл жылдары 15 миң ''км''<sup>2</sup>ге жетип, кургакчыл мезгилдерде майда тайыз көлмөлөргө ажырап кетет. Ири туздуу көлдөрү: Торренс, Гэрднер, Фром жана башка. Австралиянын батыш бөлүгүндөгү көптөгөн туюк көлдөр туздуу көлдүү түздүктү пайда кылат. Австралия жер астындагы, <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> артезиан сууларына бай (бассейни материктин <sup>1</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүн ээлейт; аянты 2,5 млн  ''км<sup>2</sup>дей).'' Алар өнөр жайында, айыл чарбада <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турмуш-тиричиликте кеңири пайдаланылат. Ири артезиан бассейндери: ''Чоң Артезиан бассейни,'' Муррей, Мортон-Кларенс, Юкла жана башка. Австралиянын басымдуу бөлүгүндө, өтө кургакчыл ички аймактарында тропик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> субтропиктин чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөлдөрүнүн жөнөкөй топурактары кеңири таралган. Батыш Aвстралияда таштак, темирлүү конкрециялык топурактар, Борбордук ойдуңдун түздүктөрүндө кумай-чопо <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чополуу, туздуу көлдөрдүн тегерегинде шортоң топурактар үстөмдүк кылат. Нымдуураак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> латериттешүү боло баштаган сайын чөлдүн жөнөкөй топурактары жарым чөлдүн кызгылт-коңур <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> саваннанын кызыл-коңур топурактары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алмашат. Субэкватор алкагына күлдөшкөн кызыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> күлдөшкөн латерит, субтропикке бозомук-күрөң <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> күрөң топурактар мүнөздүү. Тоолордо токой астында кызыл-сары ферралит, Тасмания аралында коңур <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> саргыч-коңур токой топурактары кеңири таралган. Австралиянын өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаныбарлар дүйнөсү байыркылыгы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эндемизмдүүлүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. 12 миң татаал өсүмдүк түрүнүн 80%и        эндемия өсүмдүктөр (мисалы, акация уруусунун 500дөй түрү, эвкалипт уруусунун 500дөй түрү Австралия флорасынын эң мүнөздүү өкүлү болуп саналат). Австралиянын флорасында ошондой эле Түштүк Американын (мисалы, түштүк бук), Түштүк Африканын (протейлүүлөр), Түштүк-Чыгыш Азиянын (фикус, панданус жана башка) өсүмдүктөрүнүн айрым өкүлдөрү да кездешет. Бул болсо Австралия бор мезгилине чейин башка материктер <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туташ болгондугун айгинелейт. Материктин чет жакасын (батышынан башкасын) нымдуу токой, түндүк-чыгышын дайыма жашыл, түштүк-чыгышын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түштүк-батышын эвкалиптүү тропик токойлору ээлейт. Материктин ичин карай климаттын континенттүүлүгүнүн күчөшүнөн нымдуу токой тропиктик кургакчыл эвкалипт токою, сейрек токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> саванна <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алмашат. Австралиянын ички кургакчыл бөлүгүн бадалдуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чөп өсүмдүктүү формациялар ээлейт. Жарым чөлдөрдө скрэб бадалдарынын, чөлдөрдө чөл өсүмдүктөрүнүн үстөмдүк кылышы Австралиянын өзгөчөлүгүн түзөт. Жарым чөлдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> саванналуу аймактары табигый жайыт. Товардык мааниси бар токой материктин 2%  аянтын ээлейт. Токойлорунда эвкалипт басымдуу, анын жыгачы катуу, бышык, чирибейт, андан эфир майы да алынат. Жаныбарлар дүйнөсү эндемик уруусунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тукумунун көптүгү, татаал түзүлүштөгү сүт эмүүчү                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          арга (кенгуру, баштыкчан момолой) өтө бай. Жумуртка туучу сүт эмүүчүлөр (өрдөк тумшук, ехидна) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эки түрдүү дем алчу цератод балыгы Австралияда гана кездешет. Эму төө кушу, какаду тоту кушу жана башка  Австралияга мүнөздүү. Австралияда 4,5 миңден ашык табигый аймак ө з г ө ч ө  к о р г о о г о алынган (өлкөнүн 8% аймагын түзөт), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 500дөйү улуттук парктар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> табият эстеликтери (мисалы, Австралиянын символу – Эрс-Рок калдык тоо массиви). 12 улуттук паркы глобалдык биосфералык корук тармагына, ал эми 15и ''Бүткүл дүйнөлүк мурастар'' тизмесине кирген. Материктеги алгачкы, дүйнөдөгү 2-улуттук парк – Ройал (Сидней шаарынан 32 ''км'' түштүк тарабында) 1879-жылы  уюшулган. Эң маанилүү улуттук парктары: дүйнөдөгү эң ири Чоң Тоскоол Рифи деңиз паркы (аянты 500 миң ''км<sup>2</sup>),'' Какаду улуттук паркы. Австралиянын к а л к ы н ы н антропологиялык курамы ар түрдүү. Аборигендер (жергиликтүү адамдар) австралия расасына кирет. Түштүк австралиялыктар түндүктөгүлөргө караганда кыска бойлуу, жазы мурундуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> денесинин түктүүлүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Түштүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк континенттегилер тармал чачтуу, кара тору, калың эриндүү келет. Калгандары ар башка антропологиялык типтерге, көбүнчө европеоид расасына кирет. Австралиянын аймагында ''Австралия'' мамлекети жайгашкан.<br>

Ад: ''Свет Я. М.'' История открытия и исследования Австралии и Океании. М., 1966; ''Мухин Г. И.'' Австралия и Океания. М., 1967; ''Кист А.'' Австралия и острова Тихого океана. М., 1980; Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Бараталиев Ө.'' Материктердин <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> океандардын физикалык географиясы. Б., 2005. ''К.Жумашев.''<br>
[[Категория:1-Том]]