«МАССА» барагынын кодун көрүү

<p>
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАССА </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> гпазза - чоң кесек, тоголок, бөлүк, тилке) - материянын инерттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гравитациялык касиетин мүнөздөөчү <abbr data-short="физ." data-full="физикалык" data-extended="true">физикалык</abbr> чоңдук. М. түшүнүгүн механикага И. <em>Ньютон</em> нерсенин импульсун (кыймыл саны) аныктоодо киргизген <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> импульс <em>р,</em> нерсенин ылдамдыгы Ога пропорциялаш: <em>р=тх), т -</em> пропорциялуулук коэффициенти <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> нерсенин туруктуу М-сы. Демек, Ньютондун классикалык механикасындагы <em>Р=та</em> тендемесинен алынган. Мында М. - нерсеге аракет эткен күч <em>Р</em> <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> анын ылдамдануусунун ортосундагы пропорциялуулук коэффициенти. Мунун негизинде аныкталган М. - инерттүүлүктүн чени <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ал инерттүү М. деп аталат. Ньютондун гравитациялык теориясында М. тартылуу талаасынын булагы болуп эсептелет (к. <em>Ньютон закондору).</em> Жер бетиндеги нерсеге таасир эткен гравитациялык күч <em>(Р) </em>анын салмагына <em>(Р)</em> барабар: <em>Р=т§, т</em> - нерсенин гравитациялык (оордук) М-сы. Оордук М. инерттүү М-га барабар. Бул жаратылыштын фундаменталдык закону <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> эквиваленттүүлүк принциби деп аталат. Классикалык физикада нерсенин М-сы, ар кандай процесстерде </p>
<p>өзгөрбөйт. М. СГСте грамм, СИде <em>килограмм</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> микробөлүкчөлөр <em>массанын атомдук бирдиги</em> <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өлчөнөт. Элементардык бөлүкчөлөрдүн М-сы электрондун М-сы (m<sub>e</sub>) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айрым учурда энергиянын бирдиги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> дагы туюнтулат. Электрондун М-сы (m<sub>e</sub>) 0,511 <em>МэВге,</em> протондуку 1836,1 <em>т,</em> же 938,2 <em>МэВге</em> барабар.</p>

[[Category:5-том,_201-300_бб]]