«МАЙЛАР» барагынын кодун көрүү

<p>
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАЙЛАР - </strong>бир негиздүү ири <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> май <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>лары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> глицериндин татаал эфирлери. Жалпы формуласы:</p>
<p>СН<sub>2</sub>- О - СО - В, I</p>
<p>СН- 0 - СО - В', I</p>
<p>СН<sub>2</sub> - О - СО - В",</p>
<p>В, В', В" - май <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>ларынын радикалдары. М. липиддерге кирип, углевод, белок <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> катар өсүмдүк, жаныбар клеткаларынын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> микроорганизмдердин бирден бир компонентин түзөт. М-дын курамында үч түрдүү <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>лык радикал болот. Көбүнчө стеарин, пальмитин, олеин ж. б. <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>лар кездешет. М. сууда эрибейт. Спирттен башка <abbr data-short="орг." data-full="органикалык" data-extended="true">органикалык</abbr> эриткичтерде жакшы эрийт. Минералдык <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>лар, щёлочтор, ысытылган буу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> иштеткенде М. гидролизденип, глицерин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> май </p>
<p>
<abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>ларын же алардын туздарын пайда кылат. М. суу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> эмульсияга айланат (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, сүт). Табигый майдын курамында мындан башка ар кандай май <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>лары, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> эркин түрүндө ар кандай аралашмалар да болот, глицериддер, фосфаттар, витаминдер бар. ТЗООдөн ашуун М. белгилүү. Табигый М. жаныбар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өсүмдүк майы болуп бөлүнөт. Алар курамы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="физ." data-full="физикалык" data-extended="true">физикалык</abbr>, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттери <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айырмаланып, негизинен катуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> суюк абалында болот. Мал М-ы жаныбарлардын май ткандарынан алынып, каныккан же каныкпаган май <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>ларынын триглицериддеринин аралашмасынан турат. Каныккан май <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>лары көбүрөөк болгондуктан, мал М-ы катуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> эрүү <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы жогору болот. Алардын курамы ар кандай аралашмадан тургандыктан, туруктуу <abbr data-short="б. эрүү" data-full="балкып эрүү" data-extended="true">балкып эрүү</abbr> <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы жок. М. суу буусун таасир кылуудан <abbr data-short="к-та" data-full="кислота" data-extended="true">кислота</abbr>ларга <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> глицеринге ажырайт. Бул реакцияны щёлочтун катышуусу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жүргүзсө, ылдамдыгы жогорулайт. Ө. ж-да самынды алууда колдонулат. Гидрлөө реакциясынын жардамы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> майды суюк абалынан катуу абалга айлантса болот. Табигый М-ды абада ачык сактаганда окистенет. М. белоктор <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> углеводдор сыяктуу эле бардык жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн клеткаларынын курамында болот. Клеткадагы негизги биол. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> процесстердин жүрүшү М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> түздөн түз байланыштуу. Организмде М. - күч-кубаттын негизги булагы. М. адамдын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жаныбарлардын организминде түрдүү өлчөмдө болуп, энергиялык мааниси чоң. 1 <em>кг</em> май окистенгенде 9,3 <em>ккал</em> энергия бөлүнүп чыгат. М. денедеги жылуулукту бир калыпта кармап турат. Курамында организм үчүн эң керектүү болгон биол. заттар, фосфолипиддер, стеариндер <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> А, Д, Е витаминдери ж. б. бар.</p>
<p>Ад.: Химия жиров. 3-е изд. М., 1992.</p>

[[Category:5-том,_50-100_бб]]