«КОРЕЯ КЭДР» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КОРЕ&#769;Я КЭДР</b> , К о р е й Э л д и к Д е м о к р а т и я Р е с п у б л и к а с ы, КЭДР (Чосон Минжу&shy;жуый инмин конгхвагук) – Чыгыш Азиядагы мамлекет, Корей жарым аралынын түндүк бөлүгүн ж-а ма&shy;териктин бир аз чет-жакасын ээлейт. Батышы&shy;нан Сары деңиз, чыгышынан Япон деңизи м-н чулганат (жээк сызыгынын жалпы узундугу 2495 <i>км</i>). Түндүгүнөн Кытай, Россия (Туманган дарыясы аркы
[[File:КОРЕЯ КЭДР2.png | thumb | none]]
луу), түштүгүнөн Корей Республикасы м-н чектешет. Аянты 122,8 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 24,7 млн (2013).<br>Борбору – Пхеньян. Расмий тили – корей тили. Акча бирдиги – вона. КЭДР административдик-аймактык жактан 9 провинциядан, 1 шаардан, 1 борборго баш ий&shy;ген райондон турат (к. таблицаны). Кэсон (Түштүк Хванхэ провинциясы) ж-а Кымган (Канвондо провинциясы) атайын экономикалык зоналары, ошондой эле өзгөчө баш ийүүдөгү – Нампхо шаары (Түштүк Пхёнан провинциясы) өзүнчө административдик статуска ээ. КЭДР – БУУнун (1991), Бейтарап уюмдары&shy;нын (1975) мүчөсү.  

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' КЭДР – унитардык мамлекет. Конституциясы 1972-жылы 27-декабрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – социалисттик рес&shy;публика. Мамлекеттик бийликтин жогорку органы – бир палаталуу Жогорку элдик чогулуш (ЖЭЧ), 5 жылга шайланат. ЖЭЧ Коргоо комитетинин төра&shy;гасын ж-а анын орун басарларын дайындайт же кызматтан алат; мамлекеттик бюджетти ж-а эл чар&shy;басын өнүктүрүүнүн мамлекеттик планын бекитет; эл аралык келишимдерди ратификациялайт ж-а денонсациялайт; мыйзамдарды кабыл алат; конституциянын аткарылышын көзөмөлдөйт

[[File:КОРЕЯ КЭДР3.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)
]]ж. б. ЖЭЧти анын президиуму жетектейт. Пре&shy;зидиумдун төрагасы ички ж-а тышкы саясатта мамлекеттин кызыкчылыгын коргойт; дипломатиялык
өкүлдөр м-н элчилердин ишеним грамоталарын кабыл алат ж-а тапшырат ж. б.; КЭДРдин мамлекеттик коргоо комитети мамлекеттик бийликтин жогорку аскер жетекчиси ж-а мамлекеттик коргоо башкармалыгынын органы болуп эсептелип, аны төрага жетектейт. Мамлекеттик бийликтин жогорку административдик-аткаруучу орга&shy;ны – өкмөт. Кабинет төрага, төраганын орун басарлары, министрлерден турат. ЖЭЧке жооп&shy;туу. Негизги партиясы: Корея эмгек партиясы (КЭП). 

'''Табияты.''' Япон деңизинин жээги тоолуу, не&shy;гизинен абразия-аккумуляциялык ж-а абразия &shy;бухта тибинде, Сары деңиздин жээги түндүк-ба&shy;тышында – түзөң, кумдуу, Нампхо шаарынан түш&shy;түктү карай – риас тибинде. Өлкөнүн аймагынын <sup>4</sup>/5 бөлүгүн тоолор ээлейт. Түндүгүндө кокту-колот, терең капчыгайлуу орто бийиктикте&shy;ги <i>Түндүк Корей тоолору</i> байыркы тайпаң жон&shy;дорду түзгөн бөксө тоолор м-н кезектешип жа&shy;тат. Түндүк-чыгышында Кытай м-н чек арага жа&shy;кын базальттуу Чанбайшань бөксө тоосу жа&shy;тат, анда өлкөнүн эң бийик чокусу – Пэктусан жанартоосу (2750 <i>м</i>) жайгашкан. Корей жарым аралы&shy;нын чыгышында <i>Чыгыш Корей тоолору</i> созу&shy;луп жатат. Жапыз дөбө-дөңсөөлөр м-н токол тоолордун айрым бөлүктөрү Сары деңиздин жээктерине чейин жетет. Ири түздүктөрү (Пхе&shy;ньян, Хамхын ж. б.) негизинен деңиз жээктей жайгашкан. Өлкөнүн басымдуу бөлүгү байыр&shy;кы <i>Кытай-Корей платформасынын</i> түндүк-чыгыш чет-жакасында жайгашкан. КЭДРдин маанилүү кен байлыктары: жез (өлкөнүн түндүгүндө), ал&shy;тын (Түндүк Хванхэ, Түштүк Пхёнан, Түштүк Хамгён провинцияларында), коргошун, цинк (өлкөнүн түндүк, түндүк-чыгыш, борбордук бөлүктөрүндө), вольф&shy;рам (Маннён), молибден (Пусон), темир (ириле&shy;ри өлкөнүн түндүк-чыгышында ж-а батышында), көмүр, магнезит, графит, пирит, флюорит ж. б. Мелүүн муссондук климат мүнөздүү. Түндүк бө&shy;лүгүндө континенттик климат даана байкалат: кышында түндүк ж-а түндүк-батыштан азия анти&shy;циклонунун абасы (континенттик муссон) ки&shy;рип, муздак, ачык ж-а кургак аба ырайын пай&shy;да кылат. Чыгыш жээги батышына караганда жылуураак, анткени Чыгыш Корей тоолору аны муздак континенттик муссондон тосуп турат.<br>Январдын орточо температурасы түндүгүндө –21°Сден тоолордо –40°Сге чейин төмөндөшү ыктымал), түштүгүндө –7°Сге чейин. Түндүк Корей тоолорунда кышында туруктуу кар катмары пайда болот. Эң жылуу айынын (август, айрым жерлеринде июль же июнь) орточо температурасы түндүгүндө 22°С, түштүгүндө 24°С. Жайкы деңиздик муссон июн&shy;дан октябрга чейин жаан-чачынды мол алып келет. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү түздүктөрдө түндүктөн түштүккө (600–1400 <i>мм</i>), тоолордо бийиктеген сайын (900–1000 <i>мм</i>) өсөт.<br>Жайдын аягында ж-а күзүндө аймактын кый&shy;ла бөлүгү тайфундун таасиринде болот.<br>Дарыя тармактары жыш. Аймагынын басым&shy;дуу бөлүгү Сары деңиздин алабына кирет. Негиз&shy;ги дарыялары: Амнокан (Ялунцзян; узундугу 790 <i>км</i>), Тэдонган (400 <i>км</i>). Япон деңизине негизинен тоолордон башталган кыска дарыялар, ошондой эле өлкөдөгү эң ири дарыялардын бири – Туманган куюп, КЭДРдин түндүк-чыгыш чек арасы аркы&shy;луу агат (узундугу 520 <i>км</i>ден ашык). Ири дарыя&shy;ларынын кыйла бөлүгү кеме каттоого ыңгай&shy;луу. Дарыяларынын көбү жамгыр же кар-жам&shy;гыр сууларынан куралат; түндүгүндө көп дарыя&shy;лары тоңуп калат. Дарыялары кышында тар&shy;тылып, жайында ташкындайт. Аймак гидро&shy;энергия ресурстарына бай. Дарыя агымын жөнгө салуу, ирригациялык, суу м-н камсыз кылуу максатында гидротехникалык курулмалар арбын салын&shy;ган. Эң ири суу сактагычы – Супхунхо (толук көлөмү 12 <i>км</i><sup>3</sup>) Амноккан дарыясында курулган. Ай&shy;доо жеринин 73%и сугарылат. Жыл сайын ка&shy;лыбына келип туруучу суу ресурстары 77 <i>км</i><sup>3</sup>ди түзөт. Өлкөнүн ар бир тургунуна жылына 3,4 миң <i>м</i><sup>3 </sup>суу туура келет.<br>Флорасы татаал өсүмдүктөрдүн 3 миңге жа&shy;кын түрүнөн турат; анын 10%и – эндемиктер.<br>Мурда аймагынын басымдуу бөлүгүн каптаган токой 20-кылымда толугу м-н кыйылып жок бол&shy;гон. Азыркы токойлуулук 68%ти түзөт (көчөт отургузуунун эсебинен); жергиликтүү токой негизинен тоолуу аймактарда гана сакталган. Калк жыш отурукташкан ж-а жери ургаалдуу пайдаланыл&shy;ган түздүктөрдө маданий өсүмдүктөр басымдуу. Токойду кыюудан эрозия ж-а суу ташкыны күчө&shy;гөн. Түндүк  Корей тоолорунун этек бөлүгүндө (500–

[[File:КОРЕЯ КЭДР4.png | thumb | Тоонун ийне жалбырактуу токою.
]]800 <i>м</i> бийиктикте) жазы жалбырактуу, негизи&shy;нен эмен токою таралган. Анын астында коңур (бурозём) топурак өөрчүгөн. Андан жогору кы&shy;зыл карагай, корей кедри аралаш ийне-жазы жалбырактуу токой үстөмдүк кылат; ийне жал&shy;бырактуу токойдун (карагай, көк карагай, кара карагай) ири массивдери кездешет; бул тилке&shy;нин астында тоонун иллювий-темирлүү күл топурактары өөрчүгөн. Кэма бөксө тоосунда баа&shy;луу кызыл карагай, корей кедри ж-а көк кара&shy;гай өскөн кедр-көк карагайлуу токой массивде&shy;ри бар. Токой 2000 <i>м</i> бийиктикке чейин өсөт. Эң бийик кырка тоолордун капталдарын ээле&shy;ген ийри-буйру өскөн таш кайың, жапалак кедр&shy;дин бадалдарынан, рододендрондон турган то&shy;кой 2500 <i>м</i>ден жогору мамык чөп-эңилчектүү тундрага ж-а альп шалбаасына өтөт. Чыгыш Корей тоолорунун жазы жалбырактуу токою түргө өтө байлыгы м-н өзгөчөлөнөт; анда эмен, жөкө дарак, ак чечек    ж. б. породалардын бир
нече түрү бар. 1500–2000 <i>м</i> бийиктиктен жогору карагай-көк карагайлуу токой үстөмдүк кылат. Ири сүт эмүүчүлөрдөн (100дөн ашык түрү бар, анын 12си жоголуу алдында турат) жетүүгө та&shy;таал токойлуу аймактарда ТКЭСтин Кызыл китебине кирген амур жолборсу, кабылан, ак төш аюу, туяктуулардан – уссури чаар бугусу, горал, кабарга кездешет. Түлкү, карышкыр, кундуз ж. б. кеңири таралган. Уялоочу куш&shy;тардын 138 түрү бар, алардын 25и жоголуу ал&shy;дында турат. Жээк зонасы орнитофаунага (кы&shy;тан, даур турнасы, куназ, каз, өрдөк, ак чар&shy;дак, кара каз, баклан ж. б.) өтө бай. Сойлоочу&shy;лардын 20, жерде-сууда жашоочулардын 17 түрү бар. Жээк суусу биологиялык ресурстарга (балык, краб, креветка, деңиз кирписи, моллюска ж. б.) бай.<br>Өлкөнүн жалпы аянтынын 2,6%ин 30дан ашык корголуучу табигый аймак ээлейт. Эки коруктун аймагы (Пэктусан ж-а Кувольсан тоо&shy;лору) ЮНЕСКОнун биосфералык резерватына киргизилген. Түндүк кеңдиктин 38°ун бойлой кет&shy;кен демилитаризация зонасында жазылыгы 4 <i>км</i> болгон тилкеде жапайы жандыктардын жашоосу үчүн ыңгайлуу шарт түзүлгөн. 

'''Калкы.''' Өлкөнүн калкынын басымдуу бөлүгү (99,7 %и) – корейлер; ошондой эле кытайлар (0,2%и), филиппиндер, моңгол, орус, вьетнам ж. б. улут&shy;тар да бар. Төрөлүүнүн төмөндөөсүнөн калктын санынын өсүү темпи басаңдоодо. Төрөлүү 1000 адамга 14,6 бала, өлүм-житим 7,3 адам туура келет. Фертилдүүлүк: 1 аялга 2 бала. Сырткы миграция дээрлик жокко эсе. 1990-жылдардын 2-жарымынан көмүскө эмиграция (негизинен Кытай м-н Корей Республикасына качуу) күчөгөн. 15 жашка чейинки өспүрүмдөр өлкөнүн калкынын 22,9%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 68,2%ин, 65 ж-а андан улгай&shy;гандар 8,8%ин түзөт (2008). Орто эсеп м-н 100 аялга 95 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 72,2 жыл (эркектердики 69,5, аялдардыкы 75,1 жыл; 2008). Калкынын орточо жыштыгы салыштырмалуу жогору: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жер-

[[File:КОРЕЯ КЭДР5.png | thumb | Пхеньяндын борбордук бөлүгү.]]
ге 194,7 адам (2009). Эң жыш отрукташкан жер&shy;лери – Түштүк Пхёнан (339,2 адам), Түштүк Хванхэ (299,7 адам); эң сейрек отурукташкан жерлери – өлкөнүн түндүгү. Шаар калкы 60% (2007). Ири шаарлары: Пхеньян (калкы 3198,9 миң; 2009), Хамхын (580,9 миң), Нампхо (467,0 миң), Хын&shy;нам (359,6 миң), Кэсон (351,5 миң), Вонсан (340,2 миң), Чхонжин (329,4 миң), Синыйжу (285,9 миң), Хэжу (227,2 миң), Кангэ (207,8 миң) ж. б. Иштеген калктын 63%тейи өнөр жайы м-н тейлөө чөйрөсүндө, 37%тейи айыл чарба, токой ж-а балык чарбаларында эмгектенет.  

'''Тарыхы.''' КЭДР 1948-жылы 9-сентябрда түзүлгөн. Министрлер кабинетинин төрагалыгына Ким Ир Сен дайындалган. Конституциясы КЭДР жарыя&shy;ланган күндөн күчүнө кирген. КЭДР 1948-жылы СССР, 1949-жылы КЭР м-н дипломатиялык мамилелерди түзгөн. Корей согушу (1950–53) бүткөн соң, КЭДР өкмөтү бүлүнгөн чарбаны калыбына келтирүү ж-а андан ары өнүктүрүүнүн, социалисттик кайра түзүү&shy;лөрдү жүзөгө ашыруунун 3 жылдык планын (1954–56) бекиткен. Эл чарбасын өнүктүрүү пла&shy;нында өнөр жай ж-а айыл чарба өндүрүшүн калыбына кел&shy;тирүү, аны согушка чейинки деңгээлине жет&shy;кирүү гана эмес, эл чарбасын андан ары бир кыйла даражада жаңыдан куруу да каралган. 1954-жылы ноябрда Корея эмгек партиясынын БКнын пленумунда коллективдештирүү (1954–59), 1956-жылы апрелде индустриялаштыруу (1956–61) жөнүндө чечим кабыл алынып, эл чарбасын өнүктү&shy;рүүнүн 5 жылдык планы иштелип чыккан. Бул пландын ийгиликтүү ишке ашышына көмөк көрсөткөн өнөктөрү – СССР ж-а Кытай болгон. 1959-жылдары КЭДР алар м-н достук, өз ара жардамдашуу ж-а кызматташуу жөнүндө келишим&shy;дерди (1961-жылы 6-июлда СССР, 1961-жылы 11-июл&shy;да КЭР м-н) түзгөн. Өлкөнүн саясий ж-а экономикалык курулушунун башында Корея эмгек партиясы (КЭП) турган. 1950–60-жылдары КЭП жетекчилиги үчүн саясий күрөштө бийликке кайрадан Ким Ир Сен келген. Ал КПССтин саясий курсун сын&shy;дап, СССР м-н экономикалык ж-а аскер байланыштарын чектеген. 1972-жылы 4-июлда КЭДР м-н Корей Респ&shy;убликасынын өкүлдөрү эки өлкөнү бириктирүүнүн шарт&shy;тарын аныктаган Биргелешкен билдирүүгө кол коюшкан. Бул маселе тышкы күчтөрдүн кий&shy;лигишүүсүз, улуттук консолидациянын негизинде ж-а тынчтык жол м-н ишке ашырылууга тийиш болгон. 1972-жылы КЭДР жаңы Конституция кабыл алып, өлкөгө президент кызматын киргизген (алгачкы президенти Ким Ир Сен болгон). ЖЭЧ Президиуму ж-а Министрлер кабинети жоюлуп, Борбордук элдик комитет (БЭК) ж-а премьер-министр жетектеген административдик кеңеш түзүлгөн. 1974-жылы БЭК бардык салыктарды жоюу жөнүндө мыйзам кабыл алган. 1970-жылдары КЭДРдин расмий идеоло&shy;гиясы – чучхе доктринасы жарыяланган. КЭДРде ядролук изилдөөлөр активдештирилип, 1974-жылы Атом энергиясы боюнча эл аралык агент&shy;тикке кирип, ядролук программаларды ишке ашыруу үчүн КЭРден жардам сураган. 1980- жылдары өлкөдөгү экономикалык кризис, ошондой эле АКШ м-н болгон мамиленин курчушу КЭДРдин СССР, КЭР, Чыгыш Европа өлкөлөрү ж-а Корея Республикасы м-н байланышын кеңейтүүгө шарт түзгөн. 1984-жылы Ким Ир Сен СССР, Германия Демократиялык Республикасы, Венгрия, Польша, Румыния, Болгария ж-а Югославия өлкөлөрүнө барып, кызмат&shy;ташууну өнүктүрүү жөнүндө келишимдерге кол койгон. 1994-жылы июлда Ким Ир Сен өлгөндөн кийин өлкөнү анын уулу – Ким Чен Ир (1997-жылдан КЭП БКнын генералдык секретары) жетектеген. 1998-жылы Конституцияга оңдоолор киргизилип, КЭДР Президентинин кызматы, БЭК ж-а Административдик

[[File:КОРЕЯ КЭДР6.png | thumb | none]]
кеңеш жоюлуп, Мамлекеттик коргоо комитетинин укукта&shy;ры кеңейтилип, ЖЭЧ Президиуму ж-а Ми&shy;нистрлер кабинети калыбына келтирилген. Ким Ир Сен КЭДРдин «түбөлүк президенти» деп жарыяланган. 1990-жылдары өлкөнүн экономи&shy;касы төмөндөп, элдин социалдык абалы начар&shy;лаган. Бирок КЭДР өкмөтү аскер ишине өз&shy;гөчө көңүл буруп, финансы жактан каржылап, 1998-жылы үч баскычтуу баллистикалык ракета&shy;ны сыноодон өткөргөн. 2000-жылы июнда КЭДР м-н Корей Республикасынын мамлекет башчылары – Ким Чен Ир ж-а Ким Дэ Чжун жолугушуп, эки мамлекетти бириктирүү жөнүндө декларацияга кол коюлган. 2002-жылы КЭДР жетекчилиги экономи&shy;ка чөйрөсүнө өзгөртүүлөрдү киргизген. Өлкөдө мамлекеттик зайымдардын облигациялары чыгары&shy;лып, вонанын рынок курсу киргизилип, өнөр жай ишканаларына ж-а айыл чарба кооперативдерине пландан ашык чыгарылган продукцияларын өз алдынча колдонууга мүмкүнчүлүк берилген. 2002-жылы 13-декабрда КЭДР өкмөтү ядролук программаларды жаңыртууга ж-а ядролук реак&shy;торду курууну улантууга ниеттенгенин бил&shy;дирген. 2006-жылы 9-октябрда ядролук куралдар&shy;ды сыноону жарыялагандан кийин, 14-октябр&shy;да БУУнун Коопсуздук кеңешинин чечими м-н КЭДРге каршы эл аралык санкциялар кирги&shy;зилген. 2007-ж. октябрда Пхеньянда өткөн корейлер аралык саммитте эки мам&shy;лекеттин ортосунда экономикалык ж-а гуманитардык кызмат&shy;ташууларды кеңейтүү боюнча тынчтык келишими түзүл&shy;гөн. 2008-жылы эки мамлекет&shy;тин ортосундагы кызматта&shy;шуунун өнүгүшүн ядролук куралсызданууга байла&shy;ныштырган жогорку деңгэ&shy;элдеги жолугушуулар Ко&shy;рей Республикасында бийликке Ли Мён Бак жетектеген жаңы администрациянын кели&shy;ши м-н токтогон. 2009-жылы КЭДРдин ядролук курал&shy;дарды өнүктүрүү боюнча жаса&shy;ган иш-аракеттери БУУнун Коопсуздук Кеңеши тара&shy;бынан айыпталган.

==Чарбасы==
. КЭДРдин эко&shy;номикасында «өз күчүнө таянуу» курсу жүргүзүлүүдө (анда оор ө. ж-н өнүктүрүүгө арт ыкчылык берил ет). 2002-жылдан ИДПнин өнү&shy;гүүсү байкалат (2002-ж. 1,2%; 2005-ж. 2,9%). Ошол
эле учурда электр энергия&shy;сы, сырьё, түрдүү материал&shy;дар, ө. ж. жабдуулары, азык-түлүк жетишпейт;
өндүрүш каражаттарынын көбү эскирген. 2000- жылдардын ортосунан баштап банк сектору, кеме куруу, фармацевтика продукцияларын ж-а керектөө товарларын чыгаруу б-ча көптөгөн (айрыкча Кытай, Корей Респ-нын компанияла&shy;ры м-н) биргелешкен ишканалар уюшулган. 1960-жылдардан расмий статистикалык маалы&shy;маттар жарыяланбайт, бардык маалыматтар баа берүү мүнөзүндө (эл аралык уюмдардын, түш. корей маалыматтары). ИДПнин көлөмү 40 млрд доллар (2008), аны киши башына бөлүштүргөндө 1800 доллардан тура келет. ИДПнин структура&shy;сында ө. ж-нын үлүшү 43,1%, тейлөө чөйрөсүнүкү 33,6%, а. ч-ныкы 23,3% (2002). ИДПнин 2008-
жылдагы өнүгүүсү терс мааниде (–1,1%) бол&shy;гон.<br>
Ө. ж-нын башкы тармактары – минералдык
сырьёлорду өндүрүү, электр-энергетика, метал&shy;лургия, машина куруу, химия, цемент, токой ж-а жыгач иштетүү. Аскердик багыттагы про&shy;дукцияларды чыгаруунун мааниси зор. Таш кө&shy;мүр казып алуу кыскарууда (1990-ж. 50 млн т,
2002-ж. 15 млн т); жылына 25–30 млн т күрөң
көмүр казылып алынат. 2007-ж. 21,72 млрд
<i>кВт.с</i> (1990-ж. 55,5 млрд) электр энергиясы
өндүрүлгөн. Электр энергиясынын негизин ГЭС
ж-а көмүр м-н иштеген ЖЭС түзөт. ГЭС каскад&shy;дары Тэрёнган д-нда (жалпы кубаттуулугу 750 миң <i>кВт</i>) ж-а Туманган д-нын куймаларында (482 миң <i>кВт</i>) курулган. Ири шаарларда жы&shy;луулук электр борборлору иштейт. КЭДРде электр энергиясы өтө таңкыс; тиричиликти энер&shy;гия м-н камсыз кылууда үзгүлтүктүүлүк мүнөздүү (Пхеньян ш-нан башкасында). Электр м-н кам&shy;сыз кылуу системасы ж-а тармагы өтө эскир&shy;ген. Жаңы Кэсон – Мунсан электр өткөргүчү
Корей Респ-нын энергия системасы м-н туташ&shy;тырылган. Деңиз порттору ж-а нефть куурлары аркылуу Ж. Чыгыш өлкөлөрүнөн, Кытайдан ж-а Корей Респ-нан нефть продуктулары импорт&shy;толот. Кара металлургиянын сырьёлук базасын
2 ири – Мусан ж-а Ыллюль темир кендери түзөт.<br>
Мусанда кен ачык жол м-н казып алынып, 2 ф-када ылганып, андан темир кенташтуу кон&shy;центрат конвейер кууру (уз. 98 <i>км</i>) аркылуу
Чхонжин металлургиялык з-дуна жеткирилет да, андан ары Кытайга жөнөтүлөт. Ыллюль ке&shy;нинин кенташы Сонимдеги металлургия з-дуна ж-а Кансо ш-ндагы болот куюучу з-дго жетки&shy;рилет. Кара металлургиянын ири ишканалары
Чхонжин, Кимчхэк, Сонним, Нампхо, феррокуй&shy;ма з-ду Пурён ш-нда жайгашкан. КЭДРде түстүү металл кенташтары (цинк, коргошун, жез, ни&shy;кель, вольфрам, молибден) казылып алынат. Түстүү металлургиянын негизги борборлору: Нампхо, Мунчхон, Хэжу, Мунпхён, Танчхон. Машина куруу ө. ж. негизинен куралдарды, ас&shy;кердик техниканы ж-а ок-дары чыгарууга ба&shy;гытталган. Түрдүү артиллерия куралдарын (ар&shy;тиллерия ж-а зенит куралдары, миномёт, пуле&shy;мёт, автомат ж. б.), о. эле танк, орто ж-а жа&shy;кын аралыктагы ракета, аскер кемелерин, суу асты м-н жүрүүчү кайык, аскер автомобилдерин ж. б. чыгарат. О. эле тоо-кен жабдууларын, электроника буюмдарын, станок, жол куруу техникасын (экскаватор, кран, гидравлика жаб&shy;дууларын), а. ч. техникасын (трактор, бульдо&shy;зер, трактор тетиктерин), жыгач даярдоочу тех&shy;ника, тектиль жабдууларын чыгаруучу иш&shy;каналары бар. Трансп. машина куруу ө. ж-на электровоз, локомотив, т. ж. вагондорун, кеме, автомобиль (жүк ташуучу автомобиль, автомо&shy;биль кураштыруучу – жеңил, пикап, жүк та&shy;шуучу чакан машина з-ддору), троллейбус, ав&shy;тобус, велосипед чыгаруучу ишканалар кирет. Химия ө. ж. синтездик була, минералдык жер семирткич (калий, азот фосфор), синтездик ча&shy;йыр, каустикалык сода, боёк, этилен, полиэти&shy;лен, камыштан була, резина-тех. продукцияла&shy;ры, автомобиль шинасы, фармацевтика буюм&shy;дары ж. б. продукцияларды чыгарат. Цемент (2002-ж. 4 млн т өндүрүлгөн), кыш, айнек, фар&shy;фор, карапа буюмдарын чыгаруучу ишканалар иштейт. Өлкөнүн түн. бөлүгүнүн тоолуу аймак&shy;тарында жылына 600 миң <i>м</i><sup>3 </sup>жыгач даярдалат.

[[File:КОРЕЯ КЭДР7.png | thumb | Пхеньяндагы кийим тигүү фабрикасы.
]]Целлюлоза-кагаз ө. ж. иштейт. Текстиль ө. ж. жүн кездеме, тигүү ж-а трикотаж буюмдарын чы&shy;гарат. Бут кийим, азем белек даядоочу ишкана&shy;лары бар. Тамак-аш ө. ж-нда күрүч актоо, ун, кант, балык, балык-консерва, шарап, пиво, та&shy;меки даярдоо ишканалары иштейт.
21-к-дын башталышынан өлкөнүн аймагынын 14% аянты иштетилет (1990-жылдары 20%). Пайдаланылуучу жердин негизги массивдери батыш ж-а чыгыш жээктериндеги түздүктөрдү ээлейт. Шор баскан ж-а кургакчыл жерлеринде ирригациялык иштер жүргүзүлгөн. 2000-жыл&shy;дардын башталышында айдоо жердин 70%ке
жакыны сугарылган. 1960–90-жылдары мамл.
ж-а кооперациялык ири чарбалар басымдуулук кылган. Минералдык жер семирткичтер көп ча&shy;чылгандыктан (шалы палдарынын 97% аянты&shy;на жер семирткич пайдаланылган), топурак дег&shy;радацияга дуушарланып, агын суу, көлдөр бул&shy;ганган. 1990-жылдардын ортосунан а. ч. тех&shy;никасын пайдалануу ж-а жер семирткич чачуу кескин кыскарган; 21-к-дын башында а. ч. иш&shy;тери дээрлик кол м-н жүргүзүлгөн. 2002-жыл&shy;кы реформада коллективдүү чарбанын ордуна
үй-бүлөлүк ж-а жеке чарбалар түзүлө баштаган. 1990-жылдардын ортосу – 2000-жылдардын баш&shy;талышындагы табигый кырсыктар (кургакчы&shy;лык, суу каптоо) азык-түлүктүн таңкыстыгына алып келди. КЭДРге Батыш Европа өлкөлөрү, АКШ, Корей Респ., Япония, Кытай азык&shy;түлүктөн жардам бере баштады.<br>
Өсүмдүк айрыкча дан эгиндерин өстүрүү өнүк&shy;көн. Негизгинен күрүч (шалы талаасынын аян&shy;ты 840 миң <i>га</i>; 2007), жүгөрү эгилет. Дыйканчы&shy;лык негизги аймагы – батыштагы түздүктөрдө,
анда шалы, жүгөрү, буудай, арпа, дан буурчак, соя, өлкөнүн түн. бөлүгүндө сулу, кара буудай, таруу, ак жүгөрү, гаолян өстүрүлөт. Чыгыш жээктеринде тех. өсүмдүктөр: пахта, кант кы&shy;зылчасы, тамеки, күн карама, кунжут, рапс, түн&shy;дүгүндө картөшкө, түштүгүндө батат өстүрүлөт. Капуста, помидор, бадыраң, сарымсак, ашка&shy;бак, түрп жылына 2–3 жолу түшүм берет. Ба-

[[File:КОРЕЯ КЭДР8.png | thumb | Өлкөнүн батышындагы шалы талаасы.
]]тыштагы түздүктөрдө ж-а тоо этектеринде алма, алмурут, өрүк, шабдаалы, кайналы, алча өс&shy;түрүлөт. Жибекчилик бардык жерде өнүккөн; женьшень, дары чөптөр чогултулат.
2007-ж. 3,2 млн чочко, 2,7 млн эчки, 0,57 млн
бодо мал, 0,17 млн кой, 21 млн үй кушу асы&shy;ралган. Бодо малы негизинен а. ч-да күч унаа катары пайдаланылат. Токой аянты 4,3 млн <i>га</i>, анын 3,7 млн <i>га</i>сы жетүүгө татаал жерлерде болгондуктан, жыгач даярдалбайт. Япон ж-а Сары деңиздерден балык (2007-ж. 268,7 миң т; минтай, иваси, сайда, сардина, сельд, тунец, макрель) кармалат. Сары деңизден креветка, кальмар, осьминог, устрица, краб, трепанга кармалат, деңиз балыры чогултулат. Көлмө&shy;лөрдө карп, канада форели өстүрүлөт.

==Тейлөө сектору==
. КЭДРдин улуттук банкы –
Кореянын «Чосон» Борб. банкы (1946) акча ка&shy;ражаттары м-н камсыз кылат, мамл. бюжетти түзөт; бардык провинцияларда, шаарларда ж-а уезддерде жерг. өкүлчүлүктөрү (227) иштейт. Соода банкы (1959) сырткы соода операцияла&shy;рын тейлейт. Атайын банктар, соода-экон. («Ра&shy;сон») атайын экон. зона түзүлгөн. Туризм анча
өнүккөн эмес; чет элдик туристтердин КЭДРге келишине чек коюлган. 2002-ж. 400 миңдей ту&shy;рист келген (негизинен Корей Респ., Кытай, Россия, Япониядан келгендер); туризмден түшкөн киреше 150 млн доллар чамасында. Ички туризмин негизинен «кызыл туризм» (Ким Ир Сендин ж-а Ким Чен Ирдин рев-ялык иштерине байланыштуу жерлерди кыдыруу) ж-а дарылоо&shy;ден соолук чыңдоо объектилери түзөт.

==Транспорту==
. Жүктүн ж-а жүргүнчүнүн негизги бөлүгү т. ж. аркылуу ташылат. Т. ж-нун уз. 5,24 миң <i>км</i> (2006), анын 3,5 миң <i>км</i>и электр&shy;лештирилген (2000). Т. ж. батышындагы түздүк&shy;төрдө жыш, түндүгүндө ж-а түш.-чыгыш чет-жа&shy;касында салыштырмалуу сейрек. Ири т. ж. тү&shy;йүндөрү: Пхеньян, Чхонжин; о. эле Хамхын, Вонсан, Саривон, Нампхо, Синыйжу. Автомо&shy;биль жолунун уз. 75,5 миң <i>км</i>. 1970–2000-жыл&shy;дары ылдам жүрүү автомагистралдары (уз. 653
<i>км</i>) курулган. Велосипед транспорту (а. и. 3 дөң&shy;гөлөктүү жүк велосипеди) өнүккөн. Деңиз транс&shy;порту сырткы соода жүктөрүнүн көбүн ташыйт. Ири порттору: Нампхо, Чхонжин, Хыннам, Нажин. Дарыя жолунун жалпы уз. 2253 <i>км</i>. 77
аэропорту бар; башкы эл аралык аэропорту –
Сунан. Пхеньянда метрополитен иштейт.

==Сырткы соодасы==
. Экспортунун наркы 1466 млн, импортунуку 2979 млн доллар (2006). Экс&shy;портко антрацит, темир кенташ концентраты, болот, түстүү металлдар, алтын, цемент, жибек ж-а жибек буюмдары, деңиз продуктуларын
чыгарып, сырттан нефть ж-а нефть продукту&shy;ларын, коксталуучу көмүр, жыгач, азык-түлүк (негизинен күрүч), машина куруу продуктула&shy;рын (а. и. электрондук буюмдар), минералдык жер семирткич алат. Ири соода шериктери: Кытай, Корей Респ., Россия.

==Билим берүүсү==
. 1975-жылдан жалпыга мил&shy;деттүү 11 жылдык акысыз билим берүү кирги&shy;зилип, ал бир жылдык мектепке чейинки, 10 жылдык мектепте (4 жылдык башталгыч, 6 жылдык орто) билим берүүнү камтыган. Кесип&shy;тик-тех. билим берүү орто билим берүү м-н ай&shy;калыштыра жүргүзүлөт. 15 жашка чейинки кал&shy;ктын сабаттуулугу 99%ти түзөт (2008). 1991- жылдан жогорку билим берүүнү реформалоо жүзөгө ашырылууда. 1995-ж. жогорку билимди реформалоонун долбоору ишке кирген. КЭДРде ун-ттер, мугалимдер ж-а тех. ин-ттары, адис&shy;тештирилген коллеждер иштейт. Башкы ил. ме&shy;кемелери, ЖОЖдору, китепканалары ж-а му&shy;зейлери, а. и. ИА (1952), Ким Ир Сен атн. ун-т (1946) Пхеньян ш-нда жайгашкан.

==Массалык-маалымат каражаттары==
. Күн сайын
жалпы тиражы 5 <i>млн</i>го жакын 11 наамдагы гезит чыгат (2008): «Минчжу Чосон» (1946),
«Нодом синмун» (1945), «Чосон инмингун»
(1948), «Нодон чхоннен» (1948) ж. б., «Кыллод&shy;жа», «Чхоллима», «Чосон есуль», чет тилдерде
чыгуучу «Корея», «Кorea Гуdaу» ж. б. журнал&shy;дары бар. Радиоуктурууну (1945-жылдан) КЭДР Борб. ж-а Пхеньян радиостанциялары ишке ашырат. Телекөрсөтүүнү 1967-жылдан Борб. ж-а 1971-жылдан Кэсон телекөрсөтүүсү жүргүзөт.<br>
Мамл. маалымат агенттиги – Корея телеграф
агенттиги негизделген.

==Адабияты==
. К. 1948-ж. КЭДР түзүлүп, ад-ты со&shy;циализм, жаңы мамлекетти куруу идеяларын пропагандалаган (Сон Ён, Пак Се Ён). 1946-ж. Пхеньянда Түн. К. ад-т ж-а иск-во ишмерлери&shy;нин союзу негизделет. Анын негизги ишмерле&shy;ри Түштүктөн Түндүккө саясий көз карашына байланыштуу өткөн адабиятчылар (Ли Ги Ён, Хан Со Ря ж. б.) болушкан. Алгачкы жылдары сов. жоокерлердин эрдигине арналган поэтика&shy;лык чыгармалар пайда болгон (Пак Пхар Ян,
Чо Ки Чхон). Чо Ки Чхондун япондорго кар&shy;шы партизандык кыймыл ж-дөгү (1930-жылдар)
«Пэктусан тоолору» (1947) эпикалык поэмасы

[[File:КОРЕЯ КЭДР9.png | thumb | КЭДРдин акчасы – вона.]]
ж-а көп ырлары интернационалдык духта жа&shy;зылган. Корея согушу (1950–53) ж-а согуштан
кийинки мезгилдеги ад-т согуштун кесепетте&shy;рин көрсөтүүгө, чарбаны калыбына келтирүүгө арналган. Совет ад-тынын салтын жолдоп, КЭДР жазуучулары публицистикага ж-а очерк&shy;ке кайрылышкан. Көбүнчө карапайым адамдар&shy;дын фр онт т огу ж-а т ыл дагы эр ди гин сүрөттөшкөн (Пён Хи Гын, Ли Тон Жун); рев&shy;ялык күрөштүн жетекчиси катары Ким Ир Сен&shy;ди даңктаган чыгармалар жаралган (Ли Хи
Чхан ж. б.). Поэзия да публ. маанайда кеңири
өнүккөн (Пак А Жи, Ли Чон Гу, Ли Чон Суль). 20-к-дын 2-жарымында партияны үгүттөө ка&shy;ражаты каралган ад-тта чучхе идеясы өнүккөн (Ли Пён Су, Ли Тон Жун, Пён Хи Гын). Корей Респ-ндагы капитализм сынга алынган (Ом Хын Соп). Авторлор коллективи жараткан ж-а япон баскынчыларына каршы рев-ялык күрөштө жу&shy;мушчу табынын ролун баяндаган «Гүл сатуучу аял», «Кандуу деңиз» романдары кеңири белгилүү.

==Архитектурасы жана көркөм сүрөт искусствосу==
1950–1953-жылдардагы Корея согушу бүткөндөн кийин архитектуранын өнүгүшү жапа чеккен шаар&shy;лар менен кыштактарды калыбына келтирүүгө багытталган. Согуш жылдарында көркөм иск&shy;усстводо агитациялык формадагы сатиралык пла&shy;каттар жана баракчалар чыгарылган. Согуштан кийин кайрадан корей салтындагы тушь жана суу боёк живописи: пейзаж ,«гүл-чымчык» (сүрөтчүлөр Чха Де До, Ли Сок Хо), тарыхый жана турмуштук жанрлар (Ким Ён Чжун, Ли Пхан Чхан) жандана баштаган. Турмуштук жанрда&shy;гы чыгармалар, Май живописи техникасында иштеген сүрөтчүлөрдүн, ошондой эле графика, айкел жаатындагы чыгармалар социалисттик реализмге жакындашкан. Жасалма-колдонмо өнөрүндө карапа жана фарфор буюм жасоодо, жыгачка жана сөөккө оюу салууда, бамбук, буласынан буюм согууда байыртадан сакталган ыкмалар жаңы техникалык деңгээл менен айкалыштырылган.

==Музыкасы==
. Мамлекет түзүлүшүнүн алгачкы жылдарында музыка маданият элдик жана массалык ыр&shy;лардан турган. Музыкалык театрда негизги жанр – чхангык (классикалык музыкалык драма) жана кагык (улуттук салт менен орус жана европалык театрдын таж&shy;рыйбасынын негизинде жаралган заманбап опе&shy;ра; композиторлор Ли Мён Сан, Хван Хак Хын). 1945-жыл Пхеньянда Чоң симфониялык оркестр (азыр мамлекеттик симфониялык оркестр) түзүлгөн. 1948-жылы Мамлекеттик көркөм театр ачылып, биринчи жолу Ли Мён Сандын «Чхунхян кыз жөнүндө баян» операсы коюлган. 1949-жылы Пхеньянда консерватория ачылган, 1953-жылы Корея Элдик Демократия Республикасы композиторлор союзу түзүлгөн. 1950–1953-жылдары Корея согушу убагында Моран&shy;бон тоосундагы жер астындагы залда Ю. С. Мей&shy;тустун «Жаш гвардия» (1952), Ли Гон Унун «Менин бийиктигим», Пак Тон Силдин «Флот&shy;чу» опералары коюлган. 1955-жылы Мамлекеттик көркөм театрдын жаңы имараты ачылып, Корея Элдик Демократия Республикасынын башкы музыкалык борбору болуп калды. Анда жаңы опералар, чхангык драмалары жана орус класси&shy;калык опералары коюлган. 1955-жылы Мамлекеттик фи&shy;лармония уюшулган, өлкөнүн музыкалык турмушун&shy;да Корей элдик армиясынын ыр-бий, Пхеньян «Мансуде» ыр-бий, Корея эл аспаптар ансамбл&shy;дери зор роль ойногон. Пхеньянда салттык иск&shy;вонун Апрель фестивалы өтүп турат. 1980-жыл&shy;дарда батыш музыкасынын элементтери кире баштаган. 2008-жылы Корея Элдик Демократия Республикасынын тарыхында бирин&shy;чи жолу Америка Кошмо Штаттарынын симфониялык коллективи Нью-Йорк филармониялык оркестринин концерти болгон.

==Театры жана бий өнөрү==
 
[[File:КОРЕЯ КЭДР10.png | thumb | Спорттук майрамдын ачылышы.
]]1947-жылы Пхеньянда Мамлекеттик ыкчам (кийинчерээк Мамлекеттик драма театр) жана анын алдында окуу жайы, 1948-жылы Пхеньян шаардык театры, Мамлекеттик куурчак театры, 1949-жылы Жаштар театры, Жумушчу театры жана башкалар түзүлгөн.

Театр коллективдери башка провин&shy;цияларда да пайда боло баштаган. 1950–1953-жылдары Корея согушунун убагында аскер бөлүктөрү&shy;нө бригадалар оюн көрсөтүшкөн

Согуштан ки&shy;йин Пхеньянда «Моранбон» театры курулган, 1960-жылы Чоң театр ачылган. 1946-жылы Пхеньянда бий студиясы, 1952-жылы Цой Сын Хинин жетек&shy;чилиги менен Мамл. балет студиясы түзүлгөн.
1949-жылы тарыхый темадагы Чхве Ок Саманын «Паняволь чебинин баяны» балети жаралган. 1948-жылы Пхеньянда Мамлекеттик көркөм театр уюшу&shy;луп, анда корей композиторлорунун балеттери коюлган (Хван Хак Кын, Ким Ён Гю, Им Гын Мён). Провинцияларда улуттук жана европалык салт&shy;тарды бириктирген туруктуу музыкалык-хореографиялык кол&shy;лективдер түзүлгөн. Пхеньянда музыка жана драма театрлары иштейт: «Мансудэ» көркөм театры, Чыгыш-пхеньян Чоң театры, «Чхолима» мамлекеттик драма театры, «Понхва» мамлекеттик көркөм театры жана башкалар. Театр жана бий искусствосуна Ким Ван У, Ю Ын Ген, Ван Сен Хва, Цой Ен Ай, Тен Дек Вон, Ким Дях Ын, У Голь Сон жана башкалар зор салым ко&shy;шушкан.

[[File:КОРЕЯ КЭДР11.png | thumb | Театрлаштырылган «Ариран» майрамы&shy;нан көрүнүш.
]]
==Киносу==
1947-жылы Пхеньянда киностудия түзүл&shy;гөн (1948-жылы мамлекеттик; 1958-жылы Көркөм жана даректүү тасмалардын корей киностудиясы). Корея Элдик Демократия Республикасында тар&shy;тылган биринчи толук метраждуу тасма «Ме&shy;нин Мекеним» (1949). 1950–1960-жылдарда кино искусствонун негизги жанры тарыхый-революция&shy;лык тасмалар болгон. 1959-жылы Корея Элдик Демократия Республикасында бирин&shy;чи экрандаштыруу жүзөгө ашырылган («Чхун&shy;хян жөнүндө баян», режиссёру Юн Ён Гю). 1970–1980-жылдары Ким Ир Сендин чыгармалары экран&shy;даштырылган («Гүл салгыч», режиссёру Чхве Ик Кю жана Пак Хак), дидактикалык комедиялар, көп сериялуу кино эпопеялар («Белгисиз баатырлар», режиссёру Ю Хо Сон жана Чхве Нам Сон) бөлүнүп кал&shy;ган үй-бүлөлөрдүн азаптарын көрсөткөн тасмалар тартылган. 1980-жылдарда аскердик өнөрдүн

[[File:КОРЕЯ КЭДР12.png | thumb | «Чхунхян жөнүндө баян» тасмасынан кадр. Юн Ён Г ю. 1959.
]]элементтери колдонулган («Хон Гиль Дон», режиссёру Ким Гиль Ын, 1986), спорт жөнүндөгү тасмалар чы&shy;гарылган. Түндүк кореялык кинематографиянын
өнүгүшүнө түштүк кореялык режиссёр Син Сан Ок зор салым кошкон. («О, менин сүйүүм», 1985; «Туз», 1985, Москва Эл аралык кино фестивалынын (ЭКФ) сыйлыгы); Корея Элдик Демократия Республикасында биринчи фантастикалык жомок («Пульгасар» тасмасы, 1985). 1990-жылдары 56 сериялуу «Улут жана тагдыр» кино эпопеясын тартуу жүзөгө ашырыл&shy;ган. 1990–2000-жылдары «Стадиондун жашыл талаасында» (2001, режиссёру Рим Чхан Бом), «Мектеп окуучусунун күндөлүгү», (2006, режиссёру Чан Ин Хак) анимациялык «Император айым Чун» (2005) жана башка тасмалары чыккан.


Ад.: <i>Ким Жен Хи</i>. Архитектура корейского народа
// Советская архитектура. 1952. Сб. 2; <i>Прокофьев</i> О. С. Современное искусство социалистических стран Востока. М., 1961; Страны и народы Зарубежной Азии. Восточная и Центральная Азия. М., 1982; <i>Большов И. Г., Толорая Г. Д.</i> Корейская Народно- Демократическая Республика. М., 1987; Корейская Народно-Демократическая Республика. Справочник. М., 1988; <i>Бажанова Н. Е.</i> Внешнеэкономические связи КНДР. В поисках выхода из тупика. М., 1993; <i>Алексеева Н. Н.</i> Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Корея: Карманная энциклопедия. М., 2000; Корейская литература с древнейших времен до начала XX в.: Краткий очерк. М., 2000; История Кореи (Новое прочтение). М., 2003; <i>Пак Чжон Чжу</i>. Влияние русской литературы и театра на развитие театра Северной и Южной Кореи // Театр. Живопись. Кино. Музыка. М., 2005. Вып. 2; <i>Жебин А. З.</i> Эволюция политической системы КНДР в условиях глобальных перемен. М., 2006; Большая Российская энциклопе&shy;дия. Т. 15. М., 2010.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]