«АТОМ» барагынын кодун көрүү

 ‒ хим. элементтин касиеттерин сактоочу эӊ майда бөлүкчө. Ар бир хим. элементке өзүнө гана тиешелүү А. туура келет, о. эле өзүн түзгөн бөлүкчөлөрдүн (''протон, нейтрон, электрон'' ) саны ж-а ат. массасы м-н айырмаланат. А. эркин (газда) ж-а байланышкан абалда болот. А-дор өз ара түздөн-түз же молекуланын курамындагы А. м-н байланышып, суюк же катуу заттарды пайда кылат. А-дун физ. ж-а хим. касиеттери анын түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү м-н аныкталат. А. оӊ электр заряддуу оор ядродон ж-а анын айланасындагы жеӊил бөлүкчөлөр ‒ терс электр заряддуу кабыкчаны түзүүчү электрондордон турат. А-дун өлчөмү анын электрон кабыкчасынын өлчөмү м-н аныкталат ж-а ядрого караганда А. кыйла чоӊдук кылат (А-дун сызыктуу өлчөмү 10<sup>‒8</sup> ''см,'' ядронуку 10<sup>‒12 </sup>‒ 10<sup>‒13</sup>''см''). Электрон катмарынын так белгиленген чеги болбойт ж-а А-дун өлчөмү аздыр-көптүр аны aныктoo ыкмасына жараша болот. Ядронун заряды А-дун негизги мүнөздөмөсү ‒ ал белгилүү элементке тиешелүү болот ж-а абс. мааниси б-ча электрондун зарядына барабар. А. электр заряды нейтралдуу система: +''eЯ'' заряддуу (''+е'' заряддуу ''Я'' протону бар) ядро жалпы заряды ''‒eЯ'' болгон ''Я'' электронду кармап турат, б. а. атомдогу жалпы заряддардын суммасы нөлгө барабар. Бир же бир нече электронун жоготкон А. оӊ ион, электронду өзүнө кошуп алган А. терс ионго айланып, нейтралдуу ж-а анын иону хим. элементтин символу м-н белгиленет. Бирдей сандагы электрону бар А-дор же башка элемент тердин иондору изоэлектрондуу катарды түзөт (мис., суутек сымал катар Н, Не<sup>+</sup>, Li<sup>2+</sup>…). А. ядро зарядынын элементардык зарядына эселүүлүгү ядронун түзүлүшү м-н түшүндүрүлөт. Анын курамы +е зарядга, о. эле нейтралдуу бөлүкчө ‒ нейтронго ээ. Ядронун өлчөмү өтө кичине ж-а массасы өтө чоӊ болгондуктан, тегерегинде айланып жүргөн ''N'' электрондордун системасы кaтapы каралат. Мындай системанын толук ички энергиясы бардык электрондордун кинетикалык энергиясы м-н электрондордун ядрого тартылуу ж-а бири биринен түртүлүү энергиясы нын суммасына барабар. Эӊ жөнөкөй учурда ‒ суутек атомунда ‒''е'' заряддуу бир электрон +''е'' заряддуу ядрону айланып жүрөт. Сырткы электрондордун саны А-дун магниттик касиеттерин аныктайт. Жуп сандуу электрону бар А-дун магниттик моменти нөлгө барабар. Так сандуу электрону бар А-дун магниттик моменти нөлгө барабар эмес ж-а парамагниттүү болот (к. ''Парамагнетизм. ).'' Магниттик моменттери нөлгө барабар эмес А-дорго сырткы магнит талаасы таа
сир кылат (к. ''Зееман эффектиси.).'' Бардык А-дор ''диамагнетизм'' касиетине ээ: ал сырткы магнит талаасынын таасиринен А-до кошумча магниттик моменттин пайда болушуна байланыштуу. А. иондошкондо, б. а. андан электрон бөлүнгөндө сырткы электрон кабыкчасы м-н аныкталуучу бардык касиети өзгөрөт: электр талаасында поляризациялануу жөндөмдүүлүгү азаят, энергия деӊгээлдеринин ортосундагы аралык ж-а алардын бири бирине өтүү жыштыгы чоӊоёт ж. б. Байланышкан абалдагы А-дун касиети эркин А-дун касиетинен айырмаланат, к. ''Атом физикасы.''<br>
Ад.: ''Фоно У., Фоно Л.'' Физика атомов и молекул. М., 1980. ''Шпольский Э. В.'' Атомная физика. 7-изд., Т. 1‒2, М., 1984.<br>