«АРАБДАРДЫН ОРТО АЗИЯГА ЖОРТУУЛДАРЫ» барагынын кодун көрүү

'''АРАБДАРДЫН ОРТО АЗИЯГА ЖОРТУУЛДАРЫ''' – [[Араб халифаты]]нын (VII–XI) баскынчыл согуштук аракеттеринин бир бөлүгү. [[Мухаммед пайгамбар]] көз жумгандан кийин (632) [[халиф]] шайланган [[Абу-Бакр]] (573–634) [[Византия]] (395–1453) жана [[Сасаниддер]]дин империяларын (224–651) басып алуу үчүн араб жортуулдарын баштаган. Анын мындай саясатын кийинки халиф (634–644) Омар ибн ал-Хаттаб улантып, 636-жылы Кадистеги алгачкы салгылашууда перстердин колу жеңилип калган. 642-жылы Нехавенддеги согушта перстер толук талкаланып, империянын батышы арабдардын колуна өткөн. Ошол эле жылы арабдар Сакастан (азыркы [[Иран]] жана [[Афганстан]]) аймагын басып алганда, сасандардын шахы (632/33–651/52) Йездигерд III [[Орто Азия]]га качып, [[Мерв]] шаарына жакын жерден каза болгон. 651-жылы Хорасан, 652-жылы Тохаристан арабдардын колуна өткөн. 705-жылдан баштап арабдар Аму-Дарыянын чыгышына (кара: [[Мавераннахр]]) коркунуч туудура баштаган. [[Түргөш кагандыгы]]нын (704–756) экинчи каганы (706–711, кээ бир маалыматта 716), [[Сакал]] (кытай иероглифи боюнча «sak-kât, saqal» – Согэ) 706-жылы түрк-согдулардан коалиция түзүүгө аракет кылган, бирок [[Кутейба ибн Муслим]]ге (669–715) ишенген согдулардын падышасы Тархун [[түрктөр]]дүн жардамынан баш тарткан. Натыйжада түрктөр жеңилип, 709-жылы [[Бухара]] шаары арабдарга караган. 712-жылы [[Хорезм]]ди караткандан кийин Кутейба [[Согду]]ну (713), [[Үргөнч]]тү (720) каратып, [[Сыр-Дарыя]]га жеткен. 739–740-жылдары арабдар Шашты ([[Ташкент]]) алып, [[Фергана]]нын түндүгүн ээлеген. 751-жылы июлда [[Талас өрөөнү]]ндөгү ''Атлах'' шаарынын жанында [[Тан династиясы]]нын (618–907) аскерлери менен Араб халифатынын аскерлеринин ортосунда салгылашуу болуп өткөн (кара: [[Атлах салгылашуусу]]). Согуштун жүрүшүндө карлук ж. б. жергиликтүү элдердин колдоосу менен арабдар жеңишке жетип, Тан аскери чоң жоготууларга учураган. 812–817-жылдары арабдар Фергананын борбору Касанды басып алган. 875-жылы халиф ал-Мутамид ''Саманиддер'' династиясынан чыккан Наср ибн Ахмедди Мавераннахрдагы бардык провинцияларга наместник кылып дайындайт. Алардын тушунда Мавераннахр жана Фергана аймагы толугу менен ''Араб'' ''халифатына'' караган. [[Караханиддер]]дин мезгилинде 960-жылы [[ислам]] дини мамлекеттик дин деп жарыяланып, атайын мыйзам менен бекитилген. Натыйжада арабдардын тили, жазмасы, материалдык жана рухий маданиятынын элементтери жергиликтүү элдерге таркаган. Ошол эле учурда жергиликтүү элдер да араб маданиятынын (кара: [[Араб маданияты]]) калыптануусуна зор таасирин тийгизген.

Ад.: Гумилев Л.Н. Древные тюрки. М., 1993. Ислам. Энциклопедия. А., 1995; Ирмияева Т. Ю. История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты. Урал, 2000; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Кляшторный С. Г. Степные империи: рождение, триумф, гибель. //Степные империи древней Евразии. СПб: 2005.<br>
[[Категория:1-Том]]