«АЛТАН ХАН МАМЛЕКЕТИ» барагынын кодун көрүү

  Монголиянын
түн.-батышында 16-к-дын аягында түзүлгөн
мамлекет. 16-к-дын 80-жылдары Дзасахту хандык ээлигинен бөлүнүп чыгышкан. Анын негиздөөчүсү Шолой Убаши (1567–1627) Чынгыз
хандын урпактарынын бири. Бул мамлекеттин хандары өз ысымдарын атабастан, «алтын
ханбыз» дешкен. Ошондон улам бул мамлекет
«А.-х. м.» деп аталат. Бийлик жүргүзгөн жерлеринин чеги: түштүктө Монгол, Алтай тоосунан, түндүктө Саян тоолоруна чейин, чыгышта
Далгар-Мурэн өзөнүнөн ж-а батышта Ямышев
көлүнө чейин созулган. А-х. м-нин ордосу УбсуНур (Монголия) көлүнүн айланасында жайгашкан. 17-к-дын башында өз ээликтерин енисейлик кыргыздар ж-а алардын кыштым капчыгайларынын эсебинен кеңейткен. Салык төлөөгө
мажбур болгон кыргыздар иш жүзүндө көз каранды болушкан эмес. Кыргыздардын үстүнөн
бийлигин кармап туруу үчүн А-х. м. ''барымта''
кармоо адатын пайдаланган. Хандыктагы ич а-ра<br>
күрөпггөрдө кыргыздар четте турушкан эмес.
Кыргыздардын каардуу мүнөзү монголдордогу
каймана түрдө айтылган «харгис» (кыргыз) -
каардуу жырткыч, кекчил деген сөздөрдүн келип чыгышына алып келсе керек. 17-к-дын ортосунда Борб. Азияда майда хандыктардын кагылышуусунан ж-а өлкөдөгү уруулардын ич ара
кармашууларынын натыйжасында А.-х. м. начарлай баштаган. Ошол учурда күч алып келе
жаткан ''Жунгар'' хандыгы А.-х. м-не кол салып,
анын акыркы ханы Лубан тайжинин аскерлерин Жунгар ханы Сенге Тайши 1667-ж. талкалап, хандын өзүн колго түшүрөт. Азыр да мурдагы А.-х. м-нин аймагында (түн.-батыш Монголия) хара хиргис, шара хиргис, мод он хиргис
сыяктуу монгол уруулары, кыргыздарга байланыштуу жер-суу аттары учурап, о. кылымдагы
кыргыз-монгол тарыхый-этностук байланыштарынан дарек берет. 1663-ж. енисейлик кыргыздардын бир бөлүгүн А.-х. м. азыркы Тыва аймагына көчүрүшөт. Ошол кыргыздардын урпактары тувалардын курамында «кыргыз» уруктары
катары белгилүү.	<br>
 ''О. Каратаев.''<br>