«КРЕМНИЙ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КРЕ&#769;МНИЙ</b> (лат. Silicium), Si – элементтердин
мезгилдик системасынын IVтобунда жайгашкан хим. элемент, ат. н. 14, ат. м. 28,086. Табиятта
үч изотоптун аралашмасынан турат: <sup>28</sup>Si, <sup>29</sup>Si
жана <sup>30</sup>Si. К-дин майда күкүмдөрү боз, ири крис&shy;таллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы б-ча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. <i>Берцелиус</i> фтордуу К-ди SiF<sub>4 </sub>калий менен
калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны
силиций деп атаган. Жер кыртышындагы К-дин 12%и SiO<sub>2 </sub>– кремнезём, 75%и татаал кычкыл&shy;тектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сла&shy;нец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристалл&shy;дык К.– тыгызд. 2,33 <i>г/см</i><sup>3</sup>, б. эрүү t 1417°С
жана кайноо t 2600°С болгон катуу зат. К. көп&shy;чүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH<sub>4</sub>, SiF<sub>4</sub>, SiO<sub>2</sub>, Si<sub>3</sub>N<sub>4 </sub>ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек менен К. кош оксидин SiO<sub>2</sub>, оксидин SiO, галогендер менен галогениддерди SiХ<sub>4</sub>, суу&shy;тек менен силандарды Si<sub><i>n</i></sub>H<sub>2</sub><sub><i>n</i></sub><sub>+2 </sub>(жалпы форму&shy;ласы), металлдар менен силициддерди – кыйын&shy;дык менен эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө темп-расында майдаланган К. менен фтор гана реак&shy;цияга кире алат: Si + 2F<sub>2 </sub>= SiF<sub>4</sub>. К. хлор менен
400–600°Cде, көмүртек жана азот менен өтө жо&shy;горку темп-рада аракеттенет. Кадимки шартта К-ге к-талар таасир этпейт. К. щелочтор менен аракеттенип, суутекти жана силикаттарды пай&shy;да кылат: Si + 2NaOH + H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>SiO<sub>3 </sub>+ 2H<sub>2</sub>. К.
кычкылтек менен –Si–O–Si–O– сыяктуу узун
чынжырларды пайда кылган туруктуу бирик&shy;мелери кеңири таралган. Мис., табигый жана синтез жолу менен алынган силикаттар. Анын мо&shy;лекуласында ар бир К. атому төрт кычкылтек атому менен жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому К-дин эки ато&shy;му менен байланышат. Натыйжада полимердик
түзүлүштөгү хим. бирикме – SiO<sub>2 </sub>пайда болот. Ал – кыйындык менен эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. К-дин 95–98% тех. түрү арзан сырьё –
кремнезёмду (SiO<sub>2</sub>) жогорку темп-рада көмүртек менен калыбына келтирүүдөн алынат: SiO<sub>2</sub>+2C =
=Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза К. алуу үчүн тех. К. жеңил учма бирикмелерге SiCl<sub>4</sub>, SiI<sub>4 </sub>ж. б.
өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу жана муз&shy;датуудан кийин тазаланган бирикме жогорку темп-рада суутек же чаң түрүндөгү цинк менен калыбына келтирилет. К. жарым өткөргүч тех&shy;никада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн ба&shy;тареясы катары космос кемелерин электр энер&shy;гиясы менен камсыз кылат. Чоюн жана болотко алардын мех. касиеттерин жакшыртуу үчүн ко&shy;шулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак
таштар катуулугу б-ча алмаздан кийин турат. К-дин орг. бирикмелеринен жасалган мате&shy;риалдар жогорку темп-рага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты ка&shy;сиеттерге ээ. К-дин орг. бирикмелеринен алын&shy;ган майлоочу майлар өтө жогорку жана өтө тө&shy;мөнкү темп-рада баштапкы касиеттерин өз&shy;гөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–
30 <i>км</i> бийиктикте учкан реактивдүү самолёттор&shy;дун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмаш&shy;кыс материал.


Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.

<p align='right'><i type='author'>А. Сүйүнбекова.</i></p>
[[Категория:4-том, 547-596 бб]]