««КЫРГЫЗ ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ» БАШКЫ РЕДАКЦИЯСЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>«КЫРГЫЗ ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ» БАШКЫ РЕДАКЦИЯСЫ – </b>универсал улуттук энциклопе&shy;дия, аймактыкжана тармактык энциклопедияларды, маалыматнаама басылмаларды, мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө багытталган окуу китептерименен окуу куралдарынжана көркөм адабияттарды ба&shy;сып чыгаруучу мамлекеттик илимий мекеме. Алгач 1968-ж. Кыргыз ССР ИАнын алдында уюшулуп, 1974-ж. Кыргыз ССРинин Басма, полиграфияжана ки&shy;теп соодасы б-чаМамлекеттик к-тинин карамагына өт&shy;көн. 1968–92-ж. Кыргыз Совет Энциклопедия&shy;сынын (КСЭ) Башкы редакциясы аталган. 1992–
99-ж. чейин Кыргыз Энциклопедиясынын Баш&shy;кы редакциясы, 1999–2010-ж. КРдин Президен&shy;тине караштууМамлекеттик тил б-ча улуттук комис&shy;сиянын алдындагыМамлекеттик тилжана энциклопе&shy;дия борбору аталып келген. 2010-жылдын 21- декабрында «Кыргыз энциклопедиясы» Башкы редакциясы болуп кайрадан түзүлдү. Кырг-ндын тарыхындагы улуттук мүнөздөгү биринчи уни&shy;версал энциклопедияны даярдоону уюштуруужана басып чыгаруу өтө татаалжана убаракерчи&shy;ликтүү иш болгон. 30 миңден ашык терминди ичине алган КСЭде илим-билимдин бардык тар&shy;магын камтыган жалпы макалалардан сыртка&shy;ры кыргыз элинин өткөндөгү тарыхы, эконо&shy;микасы, илим-билими, мад-ты, салт-санаасы ке&shy;ңири чагылдырылган. Ал эми КСЭнин Кыргыз
ССРине арналган атайын тому эки тилде (кыр&shy;гызчажана орусча) чыккан. Уюштуруу иштерин жолго коюуда, энциклопедиянын сөздүктөрүн түзүүдө Ж. <i>Алышбаевдин</i>, томдорду басып чыга&shy;рууда А. <i>Табалдиевдин</i>, Б. <i>Орузбаеванын,</i> энцик&shy;лопедиялык стилди калыптандырууда С. <i>Жи&shy;гитовдун</i>, о. эле иштин негизги аткаруучулары болгон энциклопедия кызматкерлеринин эмге&shy;ги зор. 1976–82-ж-да 6 томдон турган «Кыргыз
Совет Энциклопедиясынын» басылып чыгышы кыргыз элинин маданий турмушундагы зор та&shy;рыхый окуя болгон. 1968–88-жылдары Кыргыз
Совет Энциклопедиясынын Башкы редакция&shy;сында 150гө жакын кызматкер, б. а. 12 редак&shy;ция, 8 бөлүм иштеп, аны башкы редакторлор:
Ж. Алышбаев (1968–69), Б. Үмөталиева (1971–
73), А. Табалдиев (1973–75), Б. Орузбаева (1976–
88) жетектеген. Бул жылдары КСЭден сыртка&shy;ры орусжана кыргыз тилдеринде «Кыргыз Со&shy;веттик Социалисттик Республикасы» аттуу ата&shy;йын 2 том, 4 томдон турган «Советтик энцик&shy;лопедиялык сөздүк» (1984–87), кыргызжана орус
тилдериндеги «Фрунзе» энциклопедиясы (1984–
86), X. Карасаевдин «Орфографиялык сөздүгү» (1983), К. К. Юдахин түзгөн 40 миң сөздөн тур&shy;ган «Кыргызча-орусча сөздүктүн» эки томдугу (1985), Х. Карасаевдин «Өздөштүрүлгөн сөздөр» (1986) аттуу сөздүгү ж. б. олуттуу эмгектер жа&shy;рык көргөн. 1988–98-ж. Башкы редакцияны:
М. Борбугулов, А. Карыпкулов, А. Стамов же&shy;тектеген. Бул жылдары жарыкка чыккан эн&shy;циклопедиялык басылмалар: «Ош областы» (1989); Кырг-ндагы жер-суу аталыштарын кам&shy;тыган «Кыргыз жергеси» (1990); медицина б-ча
«Ден соолук»жана эки томдуу «Айыл чарба» (1990); «Математика» (1991); «Ысык-Көл. На&shy;рын» (1991; орус тилинде); эки томдуу «Манас» (1994); «Физика» (1994); «Чүй облусу» (1994)менен «Талас облусу» (1995) эки тилде; «Ысык- Көл облусу» (1995) кыргыз, орусжана англис тилдеринде; « Нарын облусу» (1998). 1999-ж. Мамлекеттик тилжана энциклопедия борбору&shy;нун директору – Б. Калдыбаева, 2000-жылдан
Д. Б. Андашев. Бул жылдары «Кыргызстан» ат&shy;туу обзордук том кыргыз, орус тилдеринде, 2 томдон турган «Бул ким? Ал эмне?» аттуу бал&shy;дар энциклопедиясы басылды.Мамлекеттик тилди
өнүктүрүүгө багытталган Ж. Жусаевдин «Кыр&shy;гыз тили», Б. Орузбаеванын эки бөлүмдөн тур&shy;ган «Сөз курамы» аттуу окуу китептерижана
бөбөктөр үчүн Д. Ботаханованын «Бабалар сөзү –
акылдын көзү», Э. Абдулдаев, Н. Бейшекеев түз&shy;гөн «Орусча-кыргызча сөздүк» (17 миң сөз), «Иш кагаздары»,Мамлекеттик тилге тиешелүү окуу курал&shy;дары, тармактык, аймактык энциклопедиялар, терминдердин түшүндүрмө сөздүктөрү, кыргыз&shy;ча-орусча, орусча-кыргызча сөздүктөр басылып
чыкты. О. эле С. Станалиевдин «Касым Тыныс&shy;танов», З. Сооронбаеванын «Чоочун киши», К. Ак&shy;матовдун «Архат» сыяктуу көркөм адабийжана балдарга арналган чыгармалар, мындан сырт&shy;кары «Кыргыз темир жолу», «Кыргыз милиция&shy;сы» (1999), «Физкультура жана спорт» (2002),
Химия (2003), «Жалалабат» (2003) аттуу энцик&shy;лопедиялар жарык көрдү. Кыргыз энциклопе&shy;диясынын жаңы басылмасын чыгаруу милдет&shy;тендирилген КР Президентинин жарлыгына (21- январь, 2002-ж.) ылайык кыргыз тилинде 8, орус тилинде 4 томдон турган «Кыргызстан» улуттук универсал энциклопедиясы бекиген.
«Кыргыз Совет Энциклопедиясында» 30% жерг.
материал камтылса, эми 50%ти түзөт. 2003-жыл&shy;дан Башкы редактору Ү. <i>Асанов</i>, директору, жооптуу редактору Д. Андашев, Башкы редак&shy;тордун орун басарлары З. <i>Бейшеев</i>, Ч. <i>Жума&shy;гулов</i>. Азыр «Кыргызстан» энциклопедиясынын жаңы басылмасы 5 редакцияжана бир бөлүмдүн күчүменен даярдалууда. Улуттук энциклопедия&shy;ны даярдооменен бирге анын негизин түзүүчү 8 терминол. сөздүкжана 17 илим тармагы б-ча эн&shy;циклопедиялык окуу куралдары жарык көргөн. Улуттук энциклопедиянын жаңы басылмасын даярдоого республикага белгилүү окумуштуулар&shy;дыжана коомдук ишмерлерди камтыган 30 ки&shy;шиден турган редакциялык коллегия, илим тар&shy;мактары б-ча 200 адисти камтыган 27 редакция&shy;лык кеңеш көмөк көрсөтүп жатат. Редакцияда З. Бейшеев, Ч. Жумагулов, Б. Бегалиева, С. Тө&shy;лөгөнова, Д. Акматова, Ө. Бараталиев, Ж. Жол&shy;дошева сыяктуу дасыккан энциклопедисттер, Т. Сандыбаева, А. Абдырахманова, А. Касыма&shy;лиев сыяктуу китеп ишин мыкты билген 38 адис эмгектенүүдө. Бул энциклопедия кыргыз эли-
<br type="PH" info="КЫРГЫЗ ЭСТРАДАСЫ 785" />

нин дүйнө таануусун, басып өткөн тарыхый жолун, илим-билимин ар тараптан чагылды&shy;руучу,Мамлекеттик тилди жүзөгө ашыруучу мамлекет&shy;тин башкы китеби болуп эсептелетжана ал мур&shy;дагы энциклопедиядан түп тамырынан бери айырмаланат. Кырг-нда илим-билимдин фунда&shy;менталдуу түптөлүшү сов. доордо жогорку дең&shy;гээлге жеткенименен кыргыз элинин байыртан берки басып өткөн жолу, көз каранды эместиги
үчүн күрөшү, көрүнүктүү тарыхый инсандары ж. б. кыргыз тарыхынан толук орун албай кел&shy;ген маалыматтарга жаңы өңүттөн кеңири орун
берилди. 1938–39-жылдарда күнөөсүз репрессия&shy;ланган инсандар, коллективдештирүү мезги&shy;линде пайда болгон «басмачылык кыймылы», о. эле «Үркүн» окуясы архивдик материалдар аркылуу такталып, бүгүнкү көз карашменен жа&shy;ңыланып киргизилди. Мындан сырткары совет
идеологиясынын айынан айтылбай келген, би&shy;рок кыргыз элинин тарыхына из калтырган белгилүү инсандар да Кыргыз Энциклопедиясы&shy;нан биринчи жолу орун алышты. Кыргыз мам&shy;лекеттүүлүгүн түптөөгө салым кошкон: Барсбек, Кубат бий, Мухаммед Кыргыз, Ормон хан ж. б., көз каранды эместик үчүн чет жерлик баскын&shy;чыларга каршы күрөштү жетектеген: Тайлак
баатыр, Нышаа баатыр, Жайыл баатыр, Атаке баатыр ж. б., кыргыз элинин ар кайсы мезгил&shy;деги улуттук-боштондук кыймылын жетекте&shy;ген: Канат хан, Полот хан ж. б., коңшу мамле&shy;кеттерменен достук мамилесин түзгөн элчилер
(орто кылымдагыжана 18–19-к-да Россияга бар&shy;гандар): Эрен улук, Шергазы, Абдрахман Кучак уулу, Черикчи бий ж. б., эл башкарууда акыл&shy;мандыгыжана көсөмдүгүменен кадыр-баркка ээ болгон: Садыр аке, Кыдыр аке, Курманжан дат&shy;ка, Көкүм бий ж. б. Албетте А. Сыдыков, Ж. Абдрахманов, И. Айдарбеков баштаган Кыр&shy;гыз мамлекеттүүлүгүн негиздөөгө салым кош&shy;кондор, КРдин кийинки ишмерлери, согуштунжана эмгектин баатырлары, эл артисттери, эл жа&shy;зуучулары, эл сүрөтчүлөрү, эл мугалимдери, дүйнөгө таанылган окумуштуулар, Кыргыз Рес&shy;публикасынын окумуштуулары, УИАнын анык
мүчөлөрү – академиктер, корр. мүчөлөрү, илим
докторлору, дүйнөлүк, Европ.жана Азиялык олимпиялык оюндардын чемпиондоруменен то&shy;лукталды. О. эле эгемендикке жеткенден ки&shy;йинки Кырг-нда болуп өткөн 2002-жылдагы
«Аксы окуясы», 2005-жылдагы «Март ыңкыла&shy;бы», 2010-жылдагы апрель революциясы сыяк&shy;туу олуттуу окуялар чагылдырылат. Демокра&shy;тиянын шарапатыменен Азамат Алтай ж-дө тар&shy;жымал макала киргизилди. Мындан сырткары энциклопедиянын принциптерине ылайык адам баласынын тарыхы, көрүнүктүү өкүлдөрү, аалам түзүлүшү, дүйнөлүк процесстер, мамлекеттер, жан-жаныбар, өсүмдүктөр дүйнөсү, илим-техни&shy;ка жетишкендиктери берилди. Ал эми тех. ат&shy;карылышыжана жабдылышы б-ча мурдагы энциклопедиянын форматын кайталабай, сту&shy;денттер үчүн да, окуучулар үчүн да көтөрүп жүрүүгө ыңгайлуу, дүйнөлүк энциклопедиянын форматы тандалып алынды. Көркөм жасалга&shy;ланышы жагынан да айырмаланат. Иллюстра&shy;циялардын баары (карта, чийме, сүрөт ж. б.) баттама катары эмес, окурмандардын кабыл алуусуна жеткиликтүү болуусу үчүн ошол ма&shy;каланын өзүндө түстүү же ак-кара түрдө берил&shy;ди. Бул энциклопедия басылган кагазы б-ча да КМШ өлкөлөрүнүн энциклопедияларынан кый&shy;ла айырмаланат. Мындан сырткары башка эн&shy;циклопедиялык басылмаларды чыгарууга да көңүл бурулуп, «Алабука району» (2005), «Ток&shy;тогул району» (2005), «Тогузторо району» (2007),
«Аксы району» (2008), «Кыргыз тилинин орфо&shy;графиялык сөздүгү» (2009), «Суусамыр» (2010) ж. б. жарык көрдү.

<p align='right'><i type='author'>Д. Андашев.</i></p>
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]