«КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ</b> – Кытай мам&shy;лекетин б. з. ч. 2-к-дын башынан б. з. 18-к-нын аягына чейинки мезгилде башкарган династия&shy;лардын хроникалары. Негизинен Кытай ж-а аны

[[File:КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ85.png | thumb | none]]
<br type=PH info="818 КЫТАЙ ТИЛИ"/>

башкарган династиялардын, о. эле түн., түн.- батыш ж-а батышында жашаган эл ж-а уруу&shy;лардын тарыхы баяндалган. К. т. д. алгач эр&shy;кин баяндама («лечжуань»), б. з. ч. 2-к-дан Сыма Цяндын сунушу б-ча хроника түрүндө жазыл&shy;ган. Биринчи династия тарыхы «Тарыхый жаз&shy;малар» («Ши-цзи») деген аталышта болжол м-н б. з. ч. 186-ж. чейин жазылып, Кытайдын пайда болушунан б. з. ч. 2-к-ды камтыган, анда
б. з. ч. 203–201-ж-дагы окуяларга байланыш&shy;туу хунн, динлин, синьли уруулары м-н бирге кыргыздардын (ге-гун) тарыхына тиешелүү өтө сейрек маалыматтар кездешет (к. Кыргыздар). Б. з. 1-к-нда жазылган «Байыркы Хан тары&shy;хы» («Цянь Хань шу»), 3-к-дагы «Үч динас&shy;тиянын тарыхы» («Сань го чжи»), 5-к-дагы
«Соңку Хан тарыхы» («Хоу Хань шу») Хан ди&shy;настиясынын баскынчыл саясатына арналган.
7–8-к-дардагы «Чжоу тарыхы» («Чжоу шу»),
«Түндүк династиянын тарыхы» («Бэй ши»), «Суй тарыхы» («Суй ши»), 10-к-дагы «Байыркы Тан» («Цзю Тан шу»), «Тан династиясынын жаңы
тарыхы» («Синь Тан Юань ши») ж-а 13–14-
к-дагы «Сун» («Сун ши»), «Юань» («Юань ши»),
«Ляо» («Ляо ши») тарыхтары о. к-дагы импе&shy;риялардын түзүлүшү, алардын кыйрашы ж-дө тарыхый кабар берсе, жаңы доорго тийиштүү маалыматтар Цин империясынын хроникала&shy;рында баяндалган. Бирок байыркы ж-а о. к-да&shy;гы К. т. д-нде жылдар так көрсөтүлбөй, бир эле элди ар башка аттар м-н атоо, же бир эле жерде ар мезгилде жашаган түрдүү элди бир эл катары саноо; геогр. жайгашуулардын түшүнүк&shy;сүздүгү (мис., кытай тарыхчы-географтары
өзүлөрүнүн түн.-чыгыш, түн., түн.-батыш чек араларын иш жүзүндө түн. деп көрсөтүшкөн); сөз башына келген каткалаң үнсүздөрдүн өзгө&shy;рүлүшү же жутулуп айтылышы; иероглифтин
өзгөчөлүгү; энчилүү аттардын байыркы кытай
тилине, андан орус тилине которулушу (мис.,
«Ала-Тоо» – «Бэй-шань» – «Белая гора», «Кара-
Тоо»– «Цин-шань» – «Чёрная гора», «Тёмная
гора»); о. эле ылакап ат м-н берилиши ж. б. аны пайдаланууда кыйынчылыктарды туу&shy;дурган. К. т. д-н Н. Я. Бичурин (Иакинф), В. П. Васильев, В. Шотт, Э. Шаванн, Н. В. Кю&shy;нер, Л. И. Думан, В. С. Таскин, А. Г. Маляв&shy;кин, Е. И. Кычанов, Ю. А. Зуев, Г. П. Супру&shy;ненко ж. б. синолог-окумуштуулар изилдеп ко&shy;торушкан.


Ад.: <i>Кюнер Н. В.</i> Китайские известия о народах
Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1960; <i>Яхонтов С. Е.</i> Древнейшие упоми&shy;нания названия «киргиз» // Советская этнография. 1970. ¹2; История Киргизской ССР с древнейших времен до наших дней. В 5-и томах. Ф., 1986; <i>Бар&shy;тольд В. В.</i> Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; <i>Бернштам А. Н.</i> Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыр&shy;гызстана (в 2-х томах). Б., 1998; <i>Бичурин Н. Я. (Иа&shy;кинф).</i> Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. А., 1998; <i>Аристов Н. А.</i> Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; Материалы по истории кыргызов и Кыр&shy;гызстана. Т. 1–2. Б., 2003; Хрестоматия по древ&shy;ней и средневековой истории Кыргызстана //Сост. Т. Д. Джуманалиев. Б. 2007. 
<p align='right'><i type='author'>Э. Турганбаев.</i></p>
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]