«КЫРГЫЗ ФИЛОСОФИЯСЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЫРГЫЗ ФИЛОСОФИЯСЫ</b> – дүйнөлүк филосо&shy;фиянын бир бөлүгү. Анын генезиси байыркы доордо өнүгө баштап, кыргыздардын дүйнөгө болгон көз карашы, мифтери, мусулман дини&shy;не чейинки ишеним ж-а эмпирикалык билим&shy;дери аркылуу калыптанган. Байыркы кыргыз&shy;дардын табиятка жакындыгы, жаратылышка
өтө көз карандылыгы ж-а өндүрүштүн негизги
ыкмасынын өзгөрүшүндөгү начар динамика алар&shy;дын ой жүгүртүүлөрүндөгү рационалдык тенден&shy;циялардын пайда болушун шарттаган. Бул тен&shy;денциялардын негизги өзгөчөлүгү биздин ата&shy;бабаларыбыз стихиялуу түрдө таанып-билген сырткы дүйнөгө карата туюм-сезимдик мами&shy;леси болуп эсептелет.<br>
О. кылымдагы кыргыздардын социалдык-фи&shy;лос. ойлору Жусуп Баласагуни, Махмуд Кашга&shy;ри, Асан Кайгы, Толубай сынчы ж-а Санчы сынчынын мурастарында, элдик оозеки чыг&shy;лыкта ачык туюнтулган. Кыргыз эли эпос, дас&shy;тан, ыр, жомок, макал-лакаптарга ж. б. бай, көпчүлүгү филос. идеяларга сугарылган. Жусуп Баласагуни м-н Махмуд Кашгаринин дүйнөгө болгон көз карашы 11-к-дын маданий жетиш&shy;кендиктеринин синтези болуп эсептелген. Ал ошол тарыхый мезгилдин күчтүү ж-а начар жак&shy;тарын салыштырып көрсөткөн.<br>
Кыргыз элинин фольклордук чыгармалары жыйынтыгында элдин өзүн-өзү таануусун туюнт&shy;кан дүйнө кабылдоонун реалисттик тенденция&shy;сы, процесстер тууралуу диалектикалык божо&shy;молдордун элементтери, дүйнөнү таанып-билүү мүмкүнчүлүктөрүнө болгон стихиялуу ишеним&shy;дер, позитивдүү гносеол. жалпылоолор, жалпы филос., этикалык ж-а эстетикалык түшүнүктөр&shy;дүн калыптанышы чагылдырылган.<br>
Асан Кайгы, Толубай сынчы ж-а Санчы сын&shy;чынын мурастарында иррационалдык багытта&shy;гы идеялар м-н катар ойчулдарды табият ж-а коомдук процесстердин мыйзам ченемдүүлүгүн түшүнүүгө жакындаткан идеялар сакталган. Алардын моралынын негизги принциби кең пейилдүүлүк ж-а марттык болуп эсептелет. Асан Кайгы, Толубай сынчы ж-а Санчы сынчынын социалдык-филос. ойлорунда болмуш, адамдын жашоо проблемалары белгилүү деңгээлде акыл&shy;мандуулук, эмпирикалык тажрыйбага негиздел&shy;ген жөндөмдүүлүк ж-а шыктуулук аркылуу ка&shy;ралат. Алар өздөрүнүн социалдык-филос. жал&shy;пылоолорунда идеялардан жашоо-турмуштун кубулуштарына карай эмес, реалдуу чыныгы дүйнө аркылуу ой жүгүртүүгө аракет кылыш&shy;кан.
19-к-дын аягы – 20-к-дын башында социал&shy;дык-филос. ойлор андан ары өнүгүп, бул мез&shy;гил Калыгул, Арстанбек, Молдо Нияз, Нурмол&shy;до, Жеңижок, Токтогул, Тоголок Молдо, Бар&shy;пы өңдүү өз мезгилинин прогрессивдүү өкүлдө&shy;рүнүн ысымдары м-н байланышкан. Алардын реалисттик көз карашы кыргыз элинин соци&shy;алдык-филос. ойлорунун өнүгүүсүндөгү жаңы баскыч болгон. Калыгул, Арстанбек ж-а Молдо Кылычтар дүйнөнү кабылдоодо, айрыкча адеп&shy;ахлактык көз караштарында реалдуу-тарыхый түшүнүктөр м-н кошо диний-мистикалык эле&shy;менттер айкалышып кеткен, бирок басымдуу&shy;лук кылбайт. Ойчулдар жалпысынан кыргыз элинин күндөлүк турмушунун реалдуу көрүнү&shy;шүн, жашоо-тиричилигин, өз доорунун адамда&shy;рынын дүйнө кабылдоолорундагы ж-а өз ара ма&shy;милелериндеги өзгөрүүлөрдү туура чагылдырыш&shy;кан. Алардын чыг-лыгында конкреттүү табият кубулуштары, көрүнүштөрү нерселер, жеке адам ж-а көп кырдуу окуялар реалисттик өңүттөн каралат. Ойчулдар өткөндүн жакшы жактарын эстөө м-н адамдарды өздөрүнүн учурдагы аба&shy;лын түшүнүүгө ж-а анын кемчилдиктерин оң&shy;доого чакырышкан.<br>
Фундаменталдуу билимдердин жоктугуна ка&shy;рабай Молдо Нияз, Нурмолдо, Жеңижок, Ток&shy;тогул, Тоголок Молдо ж-а Барпынын көз ка&shy;раштарында көп жактуулук, кызыкчылыктар&shy;дын (таламдардын) универсалдуулугу мүнөздүү. Ойчул-акындардын көз карашында позитивдүү идеялар м-н чыныгы дүйнөгө рационалдык ой жүгүртүүнүн өзгөчөлүктөрү так ж-а даана көрсө&shy;түлөт. Алар адамдын инсан катары калыпта&shy;нышын ж-а анын моралдык сапаттарын анык&shy;тоочу материалдык шарттарды ачып берүүгө аракет жасашкан. Кырг-нда философия или&shy;мине профессионалдык мамиле жасоо 20-к-дын 50-жылдарынын аягынан башталган. Азыркы күндө өлкөбүздө философия илиминин тармак&shy;тары ар тараптуу өнүгүүгө ээ болду. Буга А. Ал&shy;тымышбаев, Б. Аманалиев, А. Салиев, А. На&shy;рынбаев, А. Какеев, Т. Аскаров, А. Карыпкулов, А. Брудный, Т. Абдылдаев, Р. Ачылова, К. Иса&shy;ев, А. Исмаилов, О. Тогусаков, Ш. Акмолдоева, Ы. Мукасов, М. Жумагулов, А. Бекбоев, Ж. Бө&shy;көшов, Ж. Урманбетова, А. Элебаева, М. Ар&shy;тыкбаев, Ш. Ниязалиев, К. Ажыбекова ж. б. окумуштуулардын ил. эмгектери ачык күбө бо&shy;лот. Аларда философиянын урунттуу теор. ма&shy;селелери терең ж-а ар тараптуу изилденген.


Ад.: <i>Аманалиев Б. А.</i> Из истории философской
мысли. Ф., 1963; <i>Алтымышбаев А. А</i>. Очерк истории
<br type=PH info="КЫРГЫЗ ЦИРКИ 779"/>

развития общественно-политической и философской мысли в дореволюционной Киргизии. Ф., 1985; <i>Какеев А. Ч.</i> Философская мысль в Кыргызстане: поиски и проблемы. Б., 1995; <i>Нарынбаев А. И.</i> Возникновение и развитие философии как науки в Кыргызстане. Б., 1999; <i>Мукасов Ы. М.</i> Кыргыз элинин философиялык ойломунун тарыхый динамикасы. Б., 2004.

<p align='right'><i type='author'>Ы. Мукасов.</i></p>
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]