«КЫРГЫЗДАРДЫН ЧҮЙГӨ КЕЛИШИ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЫРГЫЗДАРДЫН ЧҮЙГӨ КЕЛИШИ</b> (18-к.) – калмактардын Борб. Азиядагы баскынчылык согуштарынан (к. <i>Кыргыз-калмак (ойрот) со&shy;гуштары</i>) улам Кара-Тегин, <i>Ысар (Гиссар), Көлөп</i> (Куляб) ж-а <i>Ферганага</i> сүрүлүп барган кыр&shy;гыздардын ата журтуна кайтып келиши. К. ч. к. тууралуу алгач Б. <i>Солтоноевдин</i> эмгегинде (к. <i>Кызыл кыргыз тарыхы</i>) эскерилет. 18-к-дын орто ченинде ички ж-а тышкы кырдаалга бай&shy;ланыштуу <i>Жуңгар хандыгы</i> саясий-экон. кри&shy;зиске учурап, алсырай баштайт. Убагында кал&shy;мактардын экспанциясына туруштук бере ал&shy;бай, чачылып кеткен кыргыздардын кайрадан биригүүсүнө ыңгайлуу шарт түзүлөт. Бул учур&shy;да кыргыз бийлеринин (к. <i>Маматкул бий, Ка&shy;работо бий, Кошой бий</i>) демилгеси м-н сүрүлгөн
кыргыздар 1730–40-ж. Кетмен-Төбө, Тогуз-Торо аймактарына көчүп келет. Кыргыздар калмак&shy;тардын Чүйдү ээн таштап, Ысык-Көл тарапка жер которгондугу ж-дө кабар («жөө күлүктөр» Дорбаш, Койкоң-Назар, Көкөй Чүйгө келип, жер чалышкан) алышып, чакан топтон куралган кол адегенде Талас, Чүй, кийинчерээк Ысык-Көл, Иле өрөөнүндөгү калмактарды сүрө баштайт (к. <i>Атаке, Качыке, Эр Солтоной</i>). Натыйжада кал&shy;мактар Ички Жуңгарияны карай чегинип, Олуя- Атадан Балхаш, Илеге чейинки жерлер бошо&shy;тулат. Калмактардан бошогон Талас, Чүй ай&shy;мактарын Улуу жүздүн кээ бир уруулары (сары уйсун, дуулат, чапырашты, чанчкылы ж. б.), Иле тарабын Орто жүз наймандары, Ысык-Көл, Ат-Башынын чыгыш, түш.-чыгышындагы ай&shy;мактарын Цин империясы ээлеп алууга умту&shy;лат. Ушундай жагдайда Маматкул, <i>Кошой</i> бий&shy;лер кыргыздарды Кетмен-Төбөдөн Талас, Чүй, Ат-Башы, Ысык-Көлгө көчүрүү демилгесин көтөрөт. Ошол мезгилде Ташкент, Түркстан та&shy;раптан Чүй тарапка жыла баштаган казак уруу&shy;ларына кыргыздардын Чүйгө көчүп келе баш&shy;ташы тоскоолдук кылат. <i>Туума бий</i> башында&shy;гы кушчу, саруулар м-н <i>Садыр баатыр</i> жетек&shy;теген саяк (негизинен түнкатар) уруулары Талас – Олуя-Ата; <i>Жайыл баатыр, Момокон</i> башындагы солтонун талкан уруусу Олуя-Ата –Мерке – Кара-Балта; Кебек бий баштаган бөлөк байлар Кара-Балта – Ысык-Ата; Качыке
башындагы чекир саяктар Ысык-Ата – Кемин; Атаке м-н Эсенкул башында турган сарыбагыштар Кеминден Илеге чейинки аймактарга, Че&shy;рикчи бий башында турган миң түтүн бугу-са&shy;рыбагыш ж-а миң түтүн саяк уруусу 1761-ж. Ысык-Көлдүн чыгыш тарабына, Иленин оң жээгине көчүп келет. К. Ч. к. м-н кыргыз-кытай, кыргыз-казак чек ара маселелери курчуйт. Орус ж-а кытай жазма булактарында казак сул- 
тандары Абылпеиз 1763–64-ж. Илеге, Абылай 1765-ж. Илеге, 1766-, 1769-, 1773-, 1779–80-ж.
Кара-Балта, Олуя-Ата тараптан кыргыздарга кол салат (к. <i>Абылай хандын кыргыздарга жор&shy;туулдары, Жайыл кыргыны, Түлөберди баатыр</i>). Бирок казактар кыргыздардан жеңилген соң, эки элдин ортосунда тынчтык келишими түзүлөт. Натыйжада кыргыздар Байгара, Жамбыл, Кул&shy;жа-Башы тоолору, Балхаш көлү ж-а Иле д-нын баш жагын казак ж-а Цин империясынын ас&shy;керлеринен коргоп калат. Ал эми Цин импе&shy;риясы м-н кыргыздардын ортосундагы чек ара маселеси элчилик жиберүү аркылуу чечилет (к. <i>Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилелери</i>).


Ад.: Цинская империя и казахские ханства (вторая половина XVIII–первая треть XIX в.). А., 1989, 2-я
часть; <i>Солтоноев Б.</i> Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 1. Б., 1993; <i>Сапаралиев Д.</i> Взаимоотношения кыр&shy;гызского народа с русскими и соседними народами в XVIII веке. Б. , 1995; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.	
<p align='right'><i type='author'>Э. Турганбаев.</i></p>
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]