««КЫРГЫЗДАР»» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>«КЫРГЫЗДАР»</b> – белгилүү орус тарыхчысы-чыгыш таануучу, түрколог, академик В. В. <i>Бартольддун</i> өмүрүнүн соңку мезгилиндеги эмгеги. -

[[File:«КЫРГЫЗДАР»69.png | thumb | 17–18-кылымдардагы кыргыздар жашаган аймак.]] <i>Кыргыз АССРинин</i> Эл агартуу комиссариатынын өтүнүчү б-ча жазылган. Биринчи жолу 1927-ж.
жарык көрүп, 1943-ж. кыргыз тилинде чыккан. Бул эмгекти жазууда автор мурда белгилүү болгон ж-а жаңы табылган чыгыш кол жазмала&shy;рын, о. эле араб-фарсы тилиндеги жазма булак&shy;тардан маалыматтарды пайдаланып, байыркы кол жазмаларда эскерилген «кыргыз» этнони&shy;ми төгүн жерден жаралбагандыгын белгилеген.
«К.» ырааттуу жылнаамалар б-ча берилип, 7 бөлүмдөн турат. 1-бөлүмүнө эң байыркы маа&shy;лыматтар берилип, анда кытай тарыхындагы (<i>Сыма Цянь</i>, Хан тарыхы) кыргыздар (<i>гэгунь,
гяньгунь</i>) ж-а алардын байыркы замандан б. з. 6-к-на чейинки тарыхы камтылып, О. Азия элдеринин ичинен тарыхта аты ушунча эрте кезиккен бир да эл болбогондугун далилдеген. 2-бөлүмүндө кытай жылнаамасында (Тан-шу)
кезиккен 6–9-к-дагы кыргыздар (хягас, цзегу),
алардын башка уруулар (<i>динлин, аз</i>, бома, сеяньто, уйгур, чик, курыкан, ж. б.) м-н этнос&shy;тук-саясий алакалары ж-дө маселелер карал&shy;ган. 3-бөлүмүндө кытай тарыхы (Тан-шу) ж-а араб, фарсы авторлорунун (<i>Гардизи, Махмуд
Кашгари, Худуд ал-Алам</i>) маалыматтарында 9–10-к-дагы кыргыздар (хирхиз), кыргыздардын Улуу державасы, жайгашкан аймагы, бөлөк уруулар (<i>карлук, түргөш, чигил, кимак, тух&shy;си,</i> ягма ж. б.) м-н болгон мамилелери, кыргыз&shy;дар м-н мусулмандардын ортосундагы карым&shy;катнаштар, соода байланыштары ж. б. баян&shy;далган. 4-бөлүмүндө <i>Енисей кыргыздарынын</i> 10- к-дан кийинки тарыхы, моңголдордун кыргыз&shy;дарды багындырышы ж. б. кытай (Цзинь-ши, Юань-ши), фарсы (<i>Жувейни, Рашид ад-Дин</i>) маа&shy;лыматтарында баяндалган. Жакында ушул 4- бөлүмдөгү кыргыздарга таандык маалыматтар&shy;ды тастыктаган дагы бир тарыхый жазма да&shy;рек жарык көрдү: Сайшиялдын эски моңголчо&shy;дон которулган «Чынгызхан жөнүндө баян» (Улан-Уде, 2006) аттуу эмгеги, анда түш. Сибир&shy;ди мекендеген ойроттор м-н кыргыздарды Жучинин аскерлери кандайча караткандыгы жө&shy;нүндө кеңири маалымат берилет. 5-бөлүмүндө 16–17-к-дагы теңир-тоолук (к. <i>Моголстан</i>) кыр&shy;гыздар ж-дө маалыматтар бар. Аны жазууда В. Бартольд негизинен <i>Мухаммед Хайдар, Махмуд ибн-Вали</i> ж. б-дын эмгектериндеги тары&shy;хый кабарларды пайдаланып, кыргыздардын могол хандары м-н болгон мамилеси, аларга каршы кыргыз-казак биримдиги ж-а Теңир-Тоо кыргыздарынын этногенезине байланышкан ай&shy;рым маалыматтарга токтолгон. Эмгектин 6- бөлүмүндө 17-к-дагы Енисей кыргыздарынын <i>Алтан-хан, Жуңгар хандыгы</i> ж-а Сибирдеги орус воеводалары м-н мамилеси, ал эми 7-бөлүмүндө
18–19-к-дагы Теңир-Тоо кыргыздарынын кал&shy;мак, Кокон хандыгы ж-а Россия м-н болгон мамилелери тууралуу маалыматтар берилген. Эмгегинде В. Бартольд кыргыздардын бир бөлүгү 9-к-да Енисейден Теңир-Тоого келип, белгилүү бир мезгил өткөндөн кийин кайра кайтып ке&shy;тишкен, азыркы кыргыздар Теңир-Тоого 15- к-дын башында ойрот-калмактар м-н кошо кел&shy;ген деген ил. божомолдоону сунуштаган (к. <i>Кыргыздар</i>). Бул эмгек жарык көргөндөн кийин жаңы тарыхый маалыматтардын ж-а археол. материалдардын негизинде Борб. Азиянын та&shy;рыхындагы кыргыздардын орду, алардын ка&shy;лыптанышы ж-дө ар кандай көз караштагы эмгектер пайда болгон. 
<p align='right'><i type='author'>Ө. Караев.</i></p>
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]