«КАРКЫРА КӨТӨРҮЛҮШҮ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАРКЫРА КӨТӨРҮЛҮШҮ</b> – 1916-жылы <i>Жети-Суу облусундагы</i> улуттук боштондук кыймылдын (к. <i>Үркүн</i>) очогу. Кээ бир маалыматтарда «Ал&shy;бан Бугу» көтөрүлүшү деп да аталган. 1-дүйнөлүк согушка байланыштуу жергиликтүү элден аскердик&shy; оорук иштерине алуу үчүн 1916-жылы 25-июнда чыккан падышанын буйругуна ылайык 6-июль күнү «Нарынкол–Чарын» приставынын началь&shy;ниги Подворков 13 болуштун билермандарын жыйнап, аны аткарууну талап кылган. Жы&shy;йылган эл акылдашып, 3–4 күндөн кийин жооп берүүгө макул болушкан. Алар 10-июлда Кар&shy;кыранын Каман-Карагай деген жеринде жыйын өткөрүп, адамдарын оорук иштерине бербейбиз деген чечимге келишкен. Бул кабар жеткенден кийин Подворков казак-орус отрядын баштап келип, жыйынга катышкандардын баарын тут&shy;кунга алып, Каракол түрмөсүнө камаган. Жы&shy;йын башчысы Жамаке Мамбет уулуна уу берип өлтүрүлүп, калганы Каракол уездинин башчы&shy;сы полковник Ивановдун буйругу м-н 8-август&shy;та атууга буйрулган. Натыйжада, Каркыра жай&shy;лоосунда көтөрүлүш башталган. 11-августта кө&shy;төрүлүшчүлөр Жылаңач станциясын талкалап, <i>Келгиндер башкармалыгынын</i> бир нече кызмат&shy;кери өлтүрүлгөн. 16-августта <i>Каркыра жарман&shy;кесин</i> басып алышкан. Сентябрда көтөрүлүш Верный, Жаркент, Лепси, Каракол уездерине та&shy;раган. Каркыра көтөрүлүшү падыша өкмөтү тарабынан түзүлгөн жазалоо отрядынын жардамы м-н сентябрдын аягы – октябрдын башында аёосуз басылган.<br>Жазалоочу отряд көтөрүлүшкө катышкандарды куугунтуктап, Кайкы ашуусунда кырган. Ар&shy;хивдик маалыматтар боюнча кыргыз-казактардын жүзгө жакын айылдары талкаланып, 373 үй өрттөлсө, 684 адам жарадар болуп, 1905 адам окко учкан. 1105 киши туткунга түшүп, да&shy;йынсыз жоголгон. Көтөрүлүшкө чейин Жети-Суу облусуннда 84 854 түтүн эл жашаса (Пишпектен башка 5 уездде), көтөрүлүштөн кийин бул жер&shy;де 53 миң гана түтүн калган. Падыша өкмөтү 171 адамынан ажыраган.

Ад.: <i>Солтоноев Б.</i> Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 2. Б., 1993; <i>Усенбаев К.</i> 1916: Героические и траги&shy;ческие страницы. Б., 1997; <i>Махаева А.</i> Казак-кыргыз саяси байланыстарынын тарихы (XVIII к. экинши жарымы – XX к. басы). А., 2007.

<p align='right'><i type='author'>Э. Турганбаев.</i></p>
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]