«КЕЛГИНДЕР БАШКАРМАЛЫГЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЕЛГИНДЕР БАШКАРМАЛЫГЫ</b> – колония&shy;лык бийликтин О. Азияга көчүп келген орус дыйкандарына конуш бөлүштүрүү үчүн уюшту&shy;рулган атайын органы. К. б-н түзүү м-н падыша&shy;лык бийлик агр. кризис учурунда ички рынок&shy;ту толтуруу м-н мамл. казынаны байытып, Россиянын борб. губернияларына батпай жат&shy;кан дыйкандардын талабын канааттандыруу&shy;ну көздөгөн. 1902-ж. январда түзүлгөн атайын комиссия реформа долбоорун иштеп чыгып, дый&shy;кандардын жамааттан чыгуусун тездетүү үчүн жер берүү, аларды Россиянын чет жакаларына (Сибирь, О. Азия) көчүрүү ж. б. маселелерди ка&shy;раган. Алгач орус, немис, украин ж. б. келгин&shy;дерди (кыргыздар «переселин» деп аташкан) жайгаштырууну жерг. админ. бийлик ишке ашырган. <i>Түркстан</i> крайында, айрыкча Жети- Суу обл-нда келгиндердин улам көбөйүшүнө бай&shy;ланыштуу (19-к-дын аягында О. Азияга келген орус дыйкандарынын саны 100 миңге жеткен)
«Конуш которуу тууралуу убактылуу эрежеге» (1904) ж-а Николай IIнин буйругуна (1905, март) ылайык <i>Жети-Суу облусунда</i> 1905-ж. 21-июл&shy;да К. б. түзүлүп, башчылыгына О. Шкапский&shy;дин дайындалышы м-н 1905-жылдан О. Азия&shy;ны колониялаштыруунун жаңы этабы баштал&shy;ган. 1907-ж. кабыл алынган «Кыргыздарды жерге жайгаштыруу» ж-а 1908-ж. «Жети-Сууну колониялаштыруунун тартиби жөнүндө» ток&shy;том чыккандан кийин көчмөн элдер жашаган


жерлер мамл. менчик деп жарыяланып, <i>жаз&shy;доо, жайлоо, күздөө, кыштоо</i> шарты эске алын&shy;бай, келгиндерге берилген. 1907–15-ж. Пишпек
уездине 4113 (Пржевальскиге 2537, Ошко 971, Нарынга 357) үй-бүлө жайгаштырылган. Коло&shy;ниялаштыруу саясаты Кырг-ндын түндүгүндө
өтө ырайымсыздык м-н жүргөн. 1914-жылдын 1-январына карата Пишпек, Пржевальск ж-а Нарын уезддеринде 79 кыштак түптөлүп, анда 80 783 орус, украин, немистер жашаган. Жер айылдык жамаатка берилген, салык жер аян&shy;ты ж-а мал саны эмес, жан башына карап тө&shy;лөнгөн. Айласын тапкандар жер фондусунун көп бөлүгүн менчиктештирип алган. Жерге мук&shy;таж болгондордун көптүгүнөн падыша өкмөтү жерг. акимчиликтен «ашыкча» жер табууну талап кылган. 1909-ж. экономист-социалист П. П. Румянцев башында турган атайын статис&shy;тикалык отряд түзүлүп, алардын милдети кат&shy;талбай калган «ашыкча» жер аянтын табуу бол&shy;гон. Көчмөн ж-а жарым көчмөн кыргыздар үчүн жер ээлөө ченеми иштелип чыгып, 1 291 305 теше «бош» жаткан жер (айдоо, чабынды, жа&shy;йыт) келгиндер фондусуна сунушталган. Өкмөт&shy;түн көчүрүү (б. а. кыргыздардын жерин тартып алуу) саясаты турмушка ашырыла баштаган. Жер ченөө, бөлүү учурунда чыр-чатак күчөп, К. б-нын жерг. өкүлдөрүнө нааразылык арбы&shy;ган. Чүй өрөөнүнөн <i>Шабдан</i> баатыр, <i>Дүр</i> Соорон&shy;баев, М. Мураталин сыяктуу манаптар Түркстан генерал-губернаторунун жерг. тургундардын ар түтүнүнө 40 тешеден жер берилсин деген көрсөт&shy;мөсүнө карабай, К. б-нын чиновниктери ар кай&shy;сы аянттан 1,5–2 теше айдоо ж-а жараксыз жер&shy;ден 7 тешеге жетпеген үлүш берип жатышка&shy;нын айтып арызданышкан. 1905–12-ж. Пиш&shy;пек уездиндеги кыргыздар 651 773 теше жери&shy;нен ажыраган. 1916-ж. Пржевальск уездинде калктын 24%ин түзгөн орус, украиндер уезддин бардык айдоо аянтынын 67,3%ин ээлеп калган. Кыргыздардын жерлеринин күч м-н келгиндер&shy;ге берилиши 1916-ж-дагы көтөрүлүштүн (к. <i>Үр&shy;күн</i>) чыгышына себеп болгон. Көтөрүлүш басыл&shy;гандан кийин генерал-губернатор Куропаткин жетектеген өкмөттүк кеңештин чечими м-н кыр&shy;гыздар Чүй, Ысык-Көл, Кочкор, Жумгал өрөөн&shy;дөрүндөгү тоолорго, сугатсыз таштак жерлерге көчүрүлгөн. К. б. Совет бийлиги орногондон кийин жоюлган.


Ад.: <i>Терентьев М. А.</i> История завоевания Средней
Азии. Т. 3. СПб. 1906; <i>Сапелкин А. А.</i> Аграрные отношения в Киргизии в начале ХХ века (1900–
1917 гг.). Ф., 1977; <i>Джамгирчинов Б. Д.</i> История Киргизской ССР. Ф., 1983; История Киргизской ССР. Т. 2. Ф., 1986; <i>Солтоноев Б.</i> Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 2. Б., 1993; <i>Ахмеджанов Г. А.</i> Российская империя в Центральной Азии (История и историография колониальной политики царизма в Туркестане). Таш., 1995; <i>Румянцев П. П.</i> Уезды Жетысу. А., 2000.

<p align='right'><i type='author'>Э. Турганбаев.</i></p>
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]