«КАСПИЙ ДЕҢИЗИ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КА&#769;СПИЙ ДЕҢИЗИ</b> , К а с п и й (байыркы ж-а о. кылымдарда Г и р к а н, орус жыл баянда&shy;рында Х в а л ы н, Х а з а р деп аталган) –
дүйнөдөгү ири туюк көл-деңиз. Европа м-н Азия&shy;нын чегинде, негизинен чөл ж-а жарым чөл зо-



[[File:КАСПИЙ ДЕҢИЗИ44.png | thumb | Баку шаарынын жээги.]]
наларында жайгашкан; Россия, Азербайжан, Казакстан, Түркмөнстан ж-а Ирандын жээкте&shy;рин чулгайт. Батышынан ж-а түштүгүнөн Кавказ, Эльбурс тоолору м-н чектешет. К. д-нин
деңгээли океан деңгээлинен төмөн (–27 <i>м</i>).
1929-жылдан 1977-ж. чейин Каспийдин деңгээ&shy;ли 25,9 <i>м</i>ден 29 <i>м</i>ге чейин төмөндөгөн (бул 400 жыл ичиндеги эң төмөнкү чек болуп сана&shy;лат). 1978-жылдан деңгээли кайра көтөрүлүп, 1995-ж. 26,6 <i>м</i>ге жеткен. Аянты (26,6 <i>м</i> дең&shy;гээлдеги) 390 миң <i>км</i><sup>2</sup>, көлөмү 78 миң <i>км</i><sup>3</sup>. Де&shy;ңиздин жазылыгы 200–400 <i>км</i>, меридиан б-ча
1030 <i>км</i>ге созулат. Түн. бөлүгү тайыз (22 <i>м</i>ге че&shy;йин), түштүгүндө 1026 <i>м</i>ге чейин тереңдейт. Түн. жээги түзөң, батышы м-н түштүгү негизинен би&shy;йик, тоолуу, чыгышы көтөрүңкү; ири булуңда&shy;ры: Түркмөн-Башы (Красноводск), Түркмөн, Маң&shy;кыштак, Казак, <i>Кара-Богаз-Гол;</i> батышында: Кизляр, Аграхан, Кызылагаж, Бакы бухтасы; түштүгүнө тайыз лагуналар мүнөздүү. 50дөй
чакан (жалпы аянты 2 миң <i>км</i><sup>2</sup>) аралы бар, алардын көбү түн. бөлүгүндө. Волга, Урал, Кура, Терек, Сулак, Сефидруд ж. б. дарыялар куят. Суусунун кышкы темп-расы түштүгүндө 12°Сге
чейин, түндүгүндө 0°Сден төмөн, жайында 23–
28°Сге чейин жылыйт. Кышында деңиздин түн. бөлүгү 2–3 айга тоңот. Туздуулугу түн.-чыгы&shy;шында 12,6–13,6‰, Кара-Богаз-Голдо 300‰ге
чейин, Волганын чатына жакын 0,05‰ге чейин азаят. Деңизден балык (осётр, судак, лещ, ка&shy;ңылтыр, килька) көп кармалат; түлөн промы&shy;сели бар. Нефть ж-а газ казылып алынат. Суу&shy;дагы нефть продуктуларынын ж-а фенолдордун концент-сы булгануунун коопсуз концентрация
чегинен (ККЧ) ашык (ККЧ 2ден 16га чейин). Азов, Кара, Ак ж-а Балтика деңиздери м-н ички суу жолдору аркылуу туташат. Башкы портто&shy;ру: Баку (Азербайжан), Астрахань, Махачкала (Россия), Шевченко (Казакстан), Энзели (Иран), Түркмөн-Башы (Түркмөнстан), Баку ж-а Түркмөн- Башы ш-н т. ж. парому байланыштырат. Каспий&shy;деги углеводород сырьёлорун өндүрүү ж-а балык кармоо ургаалдуу жүргүзүлгөндүктөн, деңиздин экол. абалы кыйла жабыр тарткан; жээктен алыс бөлүгү гана салыштырмалуу туруктуу абалда.


Ад.: Колебания уровня Каспийского моря. М., 1956;
Каспийское море. М., 1969; <i>Гюль К. К., Лаппалай&shy;нен Т. Н., Полушкин В. А.</i> Каспийское море. М., 1970;
<i>Зонн И. С.</i> Каспийская энциклопедия. М., 2004.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]