«КАРЕЛИЯ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАРЕ&#769;ЛИЯ</b> , К а р е л Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түн.-баты&shy;шында жайгашкан. Түн.-чыгышын Ак деңиз, түштүгүн Ладога ж-а Онега көлдөрү чулгайт. Батышынан Финляндия м-н чектешет. Аянты 180,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 693,2 миң (2008). Адм.-
айм. жактан 15 адм. районго, 13 шаарга, 11 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Петрозаводск ш.
Түн.-Батыш федерация округуна кирет. Мамл. башкаруу бийлигинин органдар система&shy;сы 1978-ж. кабыл алынган конституция тара&shy;бынан аныкталат.<br>
К-нын аймагынын басымдуу бөлүгү Феннос&shy;кандиянын чыгышында, Балтика калканынын
чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Табияты көп же&shy;ринде калктын жашоосу үчүн орточо, түштүгүндө жагымдуу. Экол. абалы калк аз отурукташкан түн.-чыгыш бөлүгүндө салыштырмалуу канаат&shy;тандырарлык, ө. ж-луу борборунда курч

[[File:КАРЕЛИЯ5.png | thumb | Валаам архипелагы.]]
мүнөздө. Жери дөңсөө-мореналуу келип, байыр&shy;кы муз каптоонун издери даана байкалат. Бал&shy;тика ж-а Ак деңиздердин таасиринен абасы нымдуу келип, саздар көп кездешет. Батышын ж-а түн.-батышын Маанселькя кырка тоосу (бийикт. 578 <i>м</i>ге чейин) ээлейт. Дарыялары (27 миңден ашык; ирилери: Кемь, Выг ж. б.) Балтика ж-а Ак деңиздердин алаптарына ки&shy;рет. Респ-да 60 миңден ашык көл (аймагынын 18%и) бар. Ирилери: Ладога, Онега. Климаты деңизден континенттикке өтмө. Кышы узак, би&shy;рок салыштырмалуу жумшак. Январдын орт.
темп-расы –9– –14°С, жайы кыска ж-а салкын,
темп-расы тез төмөндөп, нөшөрлөгөн жамгыр&shy;лар жаайт. Июлдуку 14–16°С. Жылдык жаан&shy;чачыны 450 <i>мм</i>ден 700 <i>мм</i>ге чейин. Ийне жал&shy;бырактуу ж-а аралаш токой аймагынын <sup>1</sup>/<sub>2</sub>
бөлүгүндө, көптөгөн дарыя, көлдөрү ж-а суу сак&shy;тагычтары респ-нын аймагынын 23 %ин ээлейт. Кандалакша, Кивач ж-а Костомукша корукта&shy;ры уюштурулган. Кен байлыктарынан темир, титан, ванадий, молибден, слюда, алмаз, куру&shy;луш материалдары казылып алынат. О. эле шунгит кенинин запасы табылган.<br>
Калкынын негизин орустар (71,3%) түзөт, о. эле карелдер (11%), беларустар, финндер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 4,4 киши. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75%. Ири шаарлары: Кондопога, Сеге&shy;жа, Костомукша.<br>
К-нын аймагы 9–12-к-дын башында Киев Ру&shy;суна, 12-к-дан Новгород респ-на карап, 1478-ж. Орус мамлекетине кошулган. 1721-ж. аймагы&shy;нын бир бөлүгүн (Карел мойногу, Түн. Ладога бою) шведдер басып алган. Кийинчерээк Россия&shy;га кайтарылган. 1920-ж. РСФСРдин курамын&shy;да Карел эмгек коммунасы, 1923-ж. июлда Ка&shy;рел АССРи (1940-жылдын 31-мартынан 1956- жылдын 16-июлуна чейин СССРдин курамында Карел-Финн ССРи). 1991-жылдын ноябрынан Карел Республикасы.<br>
К. Россияда өнүккөн токой ө. ж. комплекси (кагаздын 20%; кагаз каптардын 60%, 1-орун-


да; иштетилүүчү жыгачтын 6% ж-а целлюлоза&shy;нын 7,3%, 5-орунда; тактай материалдардын 3,9%, 7-орунда; картондун 2,6%, 9-орунда), те&shy;мир кенин казып алуу (10%) ж-а трактор
өндүрүшү м-н (30%ке жакын, токой даярдоочу)
айырмаланат. Аймактын дүң продукциясынын көлөмү 34041,4 млн рубль. Андагы ө. ж-дын үлү&shy;шү 41,4%, а. ч-ныкы 2,6%. Ө. ж-дын башкы тармактары: токой (ө. ж. түзүмүндөгү үлүшү 45,2%), кара металлургия (12,8%), тамак-аш
(12,3%), электр энергетика (14,1%), машина ку&shy;руу (5,4%), түстүү металлургия (5%; алюминий
өндүрүшү). А. ч-га жарактуу жери 124,3 миң <i>га</i> (жер фондусунун 1%тен азы), анын 50%и ай&shy;доо. Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча айдалат. Сүт багытындагы мал чарбачылыгы
өнүккөн. Үй куштары багылат. Териси баалуу
айбанаттар асыралат. Балык кармалат. Авто&shy;мобиль жолунун уз. 7873,8 <i>км</i> (анын 6673,8 <i>км</i>и асфальтталган), суу жолунуку 3500 <i>км</i>. Онега, Ладога көлдөрүндө, Беломор-Балтика каналын&shy;да ж-а Ак деңизде кеме жүрөт. Ири порттору: Петрозаводск, Медвежьегорск, Кондопога, Сеге&shy;жа, Беломорск. К-да Марс суусу (алгачкы орус курорту; 1719-жылдан) ж-а Сортавала курорт&shy;тору бар. Жалпы билим берүүчү 290, кесиптик башталгыч (20) ж-а орто (17) билим берүүчү окуу жайлары, 14 мамл. ЖОЖ (филиалдары м-н), ил. борбор иштейт. Беш театр (а. и. муз., куурчак), филармония, 20дай музей (а. и. мамл. көркөм иск-во, край таануу ж. б.), 4 китепкана бар. «Кижи» мамл. тарыхый-арх-ралык ж-а эт&shy;ногр. музей-коругу <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген.


Ад.: Карелия//Большая Российская Энциклопедия,
спец. том. Россия. М., 2004; Карелия//Большая Российская энциклопедия, Т. 12. М., 2009.

<p align='right'><i type='author'>Т. М. Чодураев.</i></p>
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]