«ИСКАКТЫН КӨТӨРҮЛҮШҮ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ИСКАКТЫН КӨТӨРҮЛҮШҮ</b>(1873–1875) – 1873–1876-жылдардагы Кокон көтөрүлүштөрүнүн (кара: [[Кокон хандыгы]]) бир бөлүгү. 1870-жылдардын башында [[Кудаяр хан]]&shy;дын адилетсиз саясаты элдин нааразылыгын туу&shy;дуруп, [[кыргыз]] бийлери аны башка хан менен ал&shy;маштырууга аракеттенишкен. Салтка ылайык хан мураскору хан тукумунан гана болушу за&shy;рыл эле. Ошондуктан, 1872-ж. аксылык кут&shy;лук-сейит уруусунун бийи [[Шер датка]] башта&shy;ган кыргыз төбөлдөрү кеңешип, мураскорлукка [[Самарканд]], [[Хорезм]]де жашаган хан тукумдары&shy;на барышат. Бирок, алар макул болушкан эмес. Хорезмден кайтып келе жатып, Шер датка, кыр&shy;гыз-кыпчак [[Мусулманкул]] бий жана найман Му&shy;сабек бийлер бир кездеги [[Алымкул аталык]]тын үзөңгүлөшү, [[Ташкент]]те жашап жаткан курама&shy;лык Абдымомундун (кара: [[Момун Шамурзак уулу]]) үйүнө конушат. Коноктор ал жерден 1800–1809-ж. Кокон хандыгын бийлеген [[Алим хан]]дын уулу, самарканддык Болот (Полот) бекке куюп койгондой окшош Искакка көңүл бурушкан. Охналык [[ичкиликтер]]дин бостон уруу&shy;сунан чыккан [[Искак Асан уулу]] Абдымомундун кызматчысы болуп жүргөн. Кыргыз бийлери аны Полот хандын ордуна мураскор болууга үндөш&shy;көндө, Искак өмүрүн тобокелге салып, макул болот. 1873-ж. жазында Шер датка, Мусулман&shy;кул, Мусабек, Сулайман удайчы жана Абдымо&shy;мун баштаган 200дөй кыргыз жигиттеринин коштоосунда Исхак [[Аксы]]га келген. [[Чаткал]], [[Ала-Бука]], Ак-Там, Нанай, Көк-Жар, Мамай, [[Кербен]], Пачата, [[Сафед-Булан]] ж. б. айыл-кыш&shy;тактардын билермандары Полот хандын туу&shy;су астында Кудаярга каршы күрөшкө чыгышат. 1873-ж. жайында 29 жаштагы Искак «Полот хан» деген ат менен Сафед-Буланда (1842-ж. [[Шералы хан|Ше&shy;ралы хан]] көтөрүлгөн жерде), миңдеген [[саруу]], [[багыш]], кутлук-сейит, найман, [[кытай]] уруулары&shy;нын өкүлдөрүнүн катышуусунда ак кийизге са&shy;лынып, хан көтөрүлгөн. Искактын колу тез эле көбөйө баштап, көтөрүлүшчүлөр Чартактын беги Кедейбай датка менен Жаңы-Коргондун беги Алим&shy;дин жазалоочу кошуунун Сафед-Булан менен Ала- Буканын ортосунда талкалап, Көкүмбай, Того&shy;лок-Шайык, Ак-Там, Найман, Көк-Жар кыштактарын ээлешкен. Бирок, [[Абдрахман аптабачы]] жетек&shy;теген Кокон аскерлери аларды чегиндирип, Чат&shy;калга сүрүп жиберген. Шер датка башында тур&shy;ган 40 бийдин Кокондо өлтүрүлгөндүгүн уккан көтөрүлүшчүлөр Чаткалда кол топтоп, кайра&shy;дан Ала-Букага басып киришкен. Наманган, Тө&shy;рө-Коргон жана Жаңы-Коргондон алынып келин&shy;ген сыпайлар, ошондой эле Молдо Жолдош паңсат&shy;тын башчылыгындагы жазалоочу кошуундун күчүнөн 2-жолу чегинген. 1874-ж. июлда Чат&shy;кал тоо этектеринде көтөрүлүш кайрадан баш&shy;талган. 10 миңден ашуун көтөрүлүшчүлөр Чат&shy;калдан чыгып, Ала-Бука өзөнү менен төмөн ка&shy;рай Касан шаарын көздөй жөнөгөн. Кутлук-сейит, багыш, саруу, кытай урууларынан жыйналган Искактын көтөрүлүшүнө өзбек, тажик тууган&shy;дар кошулуп, 1874-жылдын 1-августуна чейин Сафед-Булан, Чартак, Жаңы-Коргон чептери алынган, Касан шаары согушсуз ээленген. Полот хандын кошууну Намангандан алыс эмес Төрө-Коргон чебин талкалап, Наманганды камаган. Төрө-Коргондун беги Суранчы 500 сарбазы менен көтөрүлүшкө кошулуп кеткен да, кийин анын активдүү жетекчисине айланган. Көтөрүлүштөн катуу чочулаган Кудаяр хан, аларга каршы Абдрахман аптабачы, Иса Олуя, Науман паң&shy;сат баштаган жакшы куралданган 7000 сыпай жана 1000 сарбаз жиберген. Көтөрүлүшчүлөр бет&shy;тешүүдө жеңилип, көп адам колго түшкөн. Көтөрүлүштүн бир жетекчиси Мусулманкул көз жумган. Абдымомун Чаткалга, Искак бир аз жигиттери менен Ала-Буканын Чанач капчыга&shy;йына чегинген. Аптабачынын жазалоочу аске&shy;ри караламан элди, коргоосуз калган айылдар&shy;ды катуу бүлүндүргөн. Айыл-кыштактар аёосуз өрттөлүп, Ала-Бука өрөөнүндө эле даргага асылгандардын саны 1000ден ашкан. Бул жа&shy;залоолор элди ого бетер кыжырланткан. Искак 1874–1875-ж. кыш мезгилинде Чаткал тоо этек&shy;терин, Чанач, Ала-Бука, Пачата өрөөндөрүн кы&shy;дырып, элди көтөрүлүшкө үндөгөн. Чаткалга качкан Абдымомун 1874-ж. 24-августта Идрис Пайгамбар деген жерде орус өкүлдөрү менен жолу&shy;гушууга келгенде кармалып, Олуя-Атада түр&shy;мөгө отургузулган. Бирок, аз убакыттан кийин түрмөдөн качып кеткен. 1875-ж. июнда Ферга&shy;на өрөөнүнүн чыгыш тарабындагы калк көтө&shy;рүлгөндө Искак жашыруун түрдө [[Өзгөн]] тарап&shy;ка өтүп кеткен. Бул жерде аны бир нече миң кишиден турган кошуун күтүп турган. Чогул&shy;гандардын арасында кадыр-барктуу бийлер да бар болгон. Июнь, июль айларында Искак Ош, Жалал-Абад, Кара-Суу, Сузак сыяктуу ири шаар-кыштактарды ээлеген. Кыймыл бүтүндөй Фергана өрөөнүнө жайылган, кара, [[Кокон көтөрүлүшү|Кокон көтөрү&shy;лүшү]].



Ад.: <i>Плоских В. М.</i> Киргизы и Кокандское ханство. Ф., 1977; <i>Кененсариев Т</i>. Кыргыздар жана Кокон хандыгы. Ош, 1997. 
<p align='right'><i type='author'>С. Наркеев.</i></p>
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]