«КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н&shy;д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –
мол еку ладагы к ө мүрт ек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган ва&shy;ленттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланыш&shy;кан орг. бирикмелер. К. у. чектүү углеводород&shy;дор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң
жөнөкөйү – метан CH<sub>4 </sub>(саз газы же кен газы).<br>
К. у-дун гомол. катарын метандын молекула&shy;сындагы суутек атомдорун удаалаш метил ра&shy;дикалы (–CH<sub>3</sub>) м-н орун алмаштыруудан алуу&shy;га болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH<sub>2 </sub>– ме&shy;тилен тобу м-н айырмаланган углеводороддор&shy;дун катары гомол. катар, ал эми – CH<sub>2 </sub>тобу
гомол. айырма деп аталат. К. у-дун жалпы фор&shy;муласы C<sub>n</sub>H<sub>2n+2</sub>. (n – молекуладагы көмүртек
саны). К. у-дун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу б-ча
метан – CH<sub>4</sub>, этан – C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>, пропан – C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>, бу&shy;тан – C<sub>4</sub>H<sub>10 </sub>деп тривиалдык номенклатура б-ча
аталган. Калган К. у-го кийинчерээк молекула&shy;дагы көмүртектин санына жараша грек санда&shy;ры пайдаланылган. Мис., C<sub>5</sub>H<sub>12 </sub>пентан (беш),
C<sub>6</sub>H<sub>14 </sub>гексан (алты), C<sub>7</sub>H<sub>16 </sub>гептан (жети), C<sub>8</sub>H<sub>18 </sub>октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (то&shy;гуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаок-


тан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углево&shy;дороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктаган&shy;дыктан, алар жалшысышан алкандар деп ата&shy;лыш калган. К. у. биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баш&shy;тап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳ- мүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мис., пен&shy;тан C5H12 үч, гептан C7H16 9, октан C8H18 18, декан С10H22 75 изомерге ээ. К. у - дун 1-т ѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. К. у. сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк орг. эриткичтерде жакшы эрийт. .Алар хим. реагент&shy;терге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилгеи. Бирок ѳзгѳчѳ шартта К. у. эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга ки&shy;рет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланы&shy;шышыш үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, <i>орун ал&shy;машуу реакциясы,</i> ал эми С-С байланышыныш үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп ата&shy;лат. Мис., метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН3С1), метиленхлорид (СН2С12), хлороформ (CHCl3), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алы&shy;нат. Жогорку темп-рада ысытуудан К. у. майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз уг&shy;леводороддордун аралашмасын пайда кылат. К. у-дун мол. массасыг канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку темп-рага туруксуз келет: 2СН4 ==> С2Н2+3Н2. К. у. нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алышат. Алар пластмассаларды, каучук&shy;тарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алуу&shy;да баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарышыш басымдуу бѳлүгүн түзѳт.

<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]