«КАН АЙЛАНУУ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАН АЙЛАНУУ</b> – <i>кан жүрүү системасы</i> б-ча
кандын денеде жүрүшү. К. а. дененин ички
чөйрөсүндөгү зат алмашууну, жылуулукту жөн&shy;гө салуу, дененин бардык органдарына, тканда&shy;рына, клеткаларына керек заттарды жеткирүү, зат алмашуунун организмге керексиз заттарын бөлүп чыгаруу кызматын аткарат ж-а организм&shy;дин ар кандай функциясын гумордук жактан
тейлейт. К. а. – организмдин тиричилигин кам&shy;сыз кылуучу эң маанилүү физиол. процесс. К. а-ну англ. врач В. Гарвей 1628-ж. ачкан. Бул бардык жаныбарларга таандык. <i>Омурткасыз&shy;дардын</i> көпчүлүгүндө ж-а жөнөкөй түзүлүштүү хордалуу жаныбарларда кан функциясын ат&shy;каруучу биол. суюктук–гемолимфа туташпаган
(ачык) система б-ча, ал эми кээ бир омурткасыз ж-а бардык омурткалууларда, о. эле, кишиде да кан туташ (туюк) система м-н айланат. Ге&shy;молимфаны же канды бул системалар м-н агы&shy;зуу ролун жөнөкөй түзүлүштүү жаныбарда та-

мырдын жыйрылып туруучу жери, татаал түзүлүштүү жаныбарда булчуңдуу орган – жүрөк
аткарат. Балыктын жүрөгү 2 камералуу. Жүрөк карынчасы жыйрылганда кан курсак толтосу&shy;на, андан бакалоор тамырларына өтөт. Анда кан кычкылтекке каныгып, көмүр кычкыл га&shy;зын чыгарып, жон толтосу аркылуу бардык органдар м-н ткандарга тарайт. Жерде-сууда жа&shy;шоочулардын 3 камералуу жүрөгүнүн карынча&shy;сынан толтого жеткен кан түздөн-түз органдар м-н ткандарга барат. Куштар, сүт эмүүчүлөр ж-а кишиде К. а. 4 камералуу жүрөк ишине бай&shy;ланыштуу. Сүт эмүүчүлөрдө К. а. эки тегеректен турат. Жүрөктүн сол карынчасынан толто ар&shy;кылуу чыгып, артерия м-н бүт денеге таралып, андан вена тамырларына чогулуп, кайра жүрөк&shy;түн оң дүлөйчөсүнө келип кирген туюк жол К. а-нын чоң тегереги, ал эми жүрөктүн оң ка&shy;рынчасынан өпкөгө барып, андан кайра жү&shy;рөктүн сол дүлөйчөсүнө кайтуучу туюк жол К. а-нун кичине тегереги деп аталат. Бул теге&shy;ректер аркылуу кан денеде тынымсыз жүрүп, организмдин тиричилик аракетин колдойт. <i>Кан тамыр</i> аркылуу кандын жүрүшү жүрөктүн ай&shy;дагыч функциясына байланыштуу. Жүрөк 1 ми&shy;нутада чыгарган кандын көлөмү минуталык көлөм деп аталат. Кандын жүрүшү токтоору м-н организм өлөт. К. а-нун бузулушуна орга&shy;низмдин жалпы өзгөрүшү, андагы түрдүү биол. заттар, мис., ички секреция бездеринин гормон&shy;дору (адреналин, серотонин ж. б.) таасир этет. К. а-нун бузулуусу жерг. ж-а жалпы болуп бө&shy;лүнөт. Жерг. бузулуу кан тамырдын <i>гипере&shy;мия,</i> ишемиясы ж. б. ооруларында байкалат. К. а-ну жөндөө үчүн негизги ооруну (<i>жүрөк кем&shy;тиги, миокарддын инфаркты, гипертония оору&shy;су</i> ж. б.) дарылоо ж-а аны тейлөөчү нерв борбо&shy;рун жөнгө салуу зарыл.


Ад.: <i>Джонсон П.,</i> Периферическое кровообращение.<br>
М., 1982; Физиология кровообращения / Под ред. Б. И. Ткаченко. Л., 1984 (Руководство по физиологии).

<p align='right'><i type='author'>А. Раимжанов.</i></p>
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]