«КАНАДАЛЫК АРКТИКА АРХИПЕЛАГЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАНАДАЛЫК АРКТИКА АРХИПЕЛАГЫ</b> – Түн.<br>
Американын түн. четинде жайгашкан дүйнөдөгү эң ири аралдар тобу; Түн. Муз океанда. Канада&shy;га карайт. Аянты 1335 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Негизинен Түн. Муз океаны (Бофорт, Линкольн деңиздери, На&shy;рес, Гудзон кысыктары, Баффин деңизи, Фокс булуңу) ж-а Атлантика океанынын Девис кы&shy;сыгы м-н чулганат. Гренландиядан Нарес кы&shy;сыгы, Баффин деңизи ж-а Девис кысыгы аркы&shy;луу бөлүнөт. Калкы сейрек, көбү – эскимостор.<br>
Архипелаг 36 563 аралдан турат, анын 15инин аянты 10 миң <i>км</i><sup>2</sup>ден ашат. Ири аралдары: Баф&shy;фин Жери, Элсмир, Виктория, Банкс, Девон.

[[File:КАНАДАЛЫК АРКТИКА АРХИПЕЛАГЫ12.png | thumb | Баффин Жери.]]
Аралдары материктик тайыздыкта жайгашкан; аларды тереңдиги 150–300 <i>м</i> кысыктардын та&shy;таал системасы бир нече топко (Свердруп арал&shy;дары, Парри архипелагы ж. б.) бөлөт. Релье&shy;финде дөңсөөлүү түздүктөр ж-а платолор басым&shy;дуу, чыгышында бийикт. 2926 <i>м</i>ге жеткен (Эл&shy;смир а-нда) тоо массивдери бар. К. А. а. негизи-

нен байыркы Түн. Америка платформасынын түн. чет-жакасында жайгашкан; платформанын кембрийге чейинки кристаллдык фундаменти архипелагдын чыгыш бөлүгүндө жер бетине
чыгып турат (калкан). Түн. бөлүгүндө палеозой&shy;дун Иннуит алкагы созулуп жатат. Кен байлык&shy;тары: коргошун, цинк, полиметалл, темир, ал&shy;тын, нефть, газ, көмүр ж. б.
Климаты архипелагдын басымдуу бөлүгүндө
арктикалык, катаал, чыгышында деңиздик, ба&shy;тышында континенттик, Баффин жери а-нын түш. бөлүгүндө субарктикалык. Январдын орт.
темп-расы түш.-чыгышында –23°Сден түн.-баты&shy;шында –35°С (абс. мин. –50°Сден төмөн). Аяз&shy;сыз мезгил 1–4 айга чейин созулат, май айында
абанын темп-расы кээде –30°Сге чейин төмөн&shy;дөйт. Жайы өтө кыска, июлдун орт. темп-расы түндүгүндө 4°Сден түштүгүндө 7°Сге чейин (эң жогорку темп-ра 24°Сге жетет). Жылдык жаан&shy;чачыны түш.-чыгышында 450–600 <i>мм</i>, баты&shy;шында 200–250 <i>мм</i>ге, түндүгүндө 100 <i>мм</i>ге че&shy;йин. Бул аймактар жылдын көп мезгилинде Арктика антициклонунун таасиринде болот. Бардык жеринде көп жылдык тоң таралган. Түндүгү ж-а түн.-чыгышы мөңгүлүү (жалпы аян&shy;ты 154 миң <i>км</i><sup>2</sup>), түндүгүндө шельф муздары
кездешет; кысыктарын жылына 9–10 ай бою
муз каптайт. Көп жылдык пак муздарынын чеги архипелагдын түн.-батыш чети аркылуу өтөт. Түн.-батыш деңиз жолу өтүүгө өтө татаал. Жа&shy;йында чыгышындагы кысыктарда (Гудзон, Дей&shy;вис, Ланкастер), о. эле материк жээктериндеги булуң-кысыктарда муз салыштырмалуу аз бо&shy;лот. Түндүгүнө арктика чөлү, түштүгүнө мамык
чөп-эңилчектүү ж-а мамык чөп-бадалчалуу тун&shy;дра өсүмдүктөрү мүнөздүү. Жаныбарлардан түн. бугусу, ак аюу, ак түлкү, лемминг, тундра чили, эндемиктерден койбука (овцебык), жээк суула&shy;рында тюлень, кит, атлантика моржу мекен&shy;дейт. Деңиз промысели, балык кармоо, аңчы&shy;лык өнүккөн. Табияты коргоого алынган ири улуттук парктары: Сирмилик ж-а Ауюиттук (Баффин Жери а-нда), Куттинирпаак (Элсмир а-нда), Аулавик (Банкс а-нда). Негизги калк&shy;туу пункттары: Фробишер-Бей (Баффин Жери а-нда), Кембриж-Бей (Виктория а-нда), Резоль&shy;ют (Корнуоллис а-нда). Элсмир а-нда дүйнөдө эң түндүктөгү (82,50 түн. кеңдикте, Түн. уюлдан 834 <i>км</i> аралыкта) Алерт калктуу пункту орун
алган. Девон – дүйнөдөгү эң чоң калк жашаба&shy;ган (аянты 54 миң <i>км</i><sup>2</sup>) арал.


Ад.: <i>Антипова А. В.</i> Канада. Природа и естественные ресурсы. М., 1965.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]