«КАМБОЖА» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАМБО&#769;ЖА</b> , К а м&shy;б о ж а К о р о л д у&shy;г у – Түш.-Чыгыш
Азиядагы мамлекет,
Индикытай ж. а-нын т үшт ү гү ндө жай - гашкан. Батышы&shy;нан ж-а түн.-баты&shy;шынан Таи л анд, түндүгүнөн Лаос, чы&shy;гышынан ж-а түш.-
чыгышынан Вьет&shy;нам м-н чектешет, түштүгүн ж-а түш.- батышын Түш. Кы&shy;тай деңизинин Сиам булуңу чулгайт. Аян&shy;ты 181,0 миң <i>км</i><sup>2</sup>, анын 4,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>ин ички суулар ээлейт. Калкы 14,1 млн (2008). Борбо&shy;ру – Пномпень. Акча бирдиги – риель. Расмий

[[File:КАМБОЖА27.png | thumb | none]]
тили – кхмер тили. Адм.-айм. жактан 20 про&shy;винцияга (кхает) ж-а борборго баш ийген 4 му&shy;ниципияга (кронг) бөлүнөт (к. таблицаны).<br>
К. – БУУга (1955), ЭВФке (1970), Эл аралык

[[File:КАМБОЖА28.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)]]
реконструкция ж-а өнүгүү банкына (1970), Түш.-
Чыгыш Азия өлкөлөрүнүн ассоциациясына (АСЕАН; 1999), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна
(2004), «Европа – Азия» форумуна (АСЕМ;
2004) мүчө.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
. К.– унитардык мам&shy;лекет. Башкаруу формасы – монархиялык кон&shy;ституция. 1993-ж. 21-сентябрда Конституция&shy;сы кабыл алынган. Мамлекет башчысы – ко&shy;роль, Корона Кеңешинде (Улуттук ассамблея&shy;нын төрагасы, төраганын эки орун басары, пре&shy;мьер-министр, жогорку дин кызматчылары) шайланат. Король жогорку кызмат адамдарын дайындоого макулдук берет ж-а куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп саналат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку орга&shy;ны – эки палаталуу; (Улуттук ассамблея ж-а
Сенат) парламент. Улуттук ассамблея 122 мүчөдөн турат, 5 жылга шайланат. Сенаторлор&shy;дун саны Улуттук ассамблея мүчөлөрүнүн саны&shy;нан аз (сенаттын 2 мүчөсүн король дайындайт, экөөнү Улуттук ассамблея, калганын эл 6 жыл&shy;дык мөөнөткө шайлайт). Сенаттын төрагасы король жок мезгилде мамлекет башчысынын милдетин аткарат. Аткаруу бийлигинин жогор&shy;ку органы – премьер-министр жетектеген ми&shy;нистрлер кабинети. Кабинеттин курамы Улут&shy;тук ассамблеянын макулдугу м-н король тара&shy;бынан бекитилет. К-да көп партиялуу сис&shy;тема орун алган. Негизги партиялары – Кам&shy;божа элдик партиясы (КЭП), ФУНСИНПЕК, Сам Рэнси.

==Табияты==
. Сиам (Таиланд) булуңунун жээкте&shy;ри эрозиялык-тектон. жактан өтө тилмеленген
(риас тибине кирет); ички Кампонгсаом булу&shy;ңунун жээктери мангр токойлуу. К-нын айма-
гынын <sup>3</sup>/
бөлүгүнөн ашыгын көл-аллювий кыр-
тыштуу Камбожа түздүгү ээлейт. Түш.-баты&shy;шында Кравань (бийикт. 1813 <i>м</i>ге чейин, Ораль
чокусу – К-нын эң бийик жери) ж-а Дамрэй
(1079 <i>м</i>, Боккоу чокусу) тоолору жайгашкан.

[[File:КАМБОЖА29.png | thumb | Камбожа түздүгү.]]
Чыгышында К-нын аймагына Чыонгшон тоо-
М у н и ц и п и я л а р ы
лорунун батыш тармактары (1547 <i>м</i>) ж-а Борб.
плато (1108 <i>м</i>) кирип турат. К-нын аймагын кем&shy;брийге чейинки Инди-Синай массивинин чет-жа&shy;касы ж-а аны батыштан ж-а түштүктөн курча&shy;ган Юннань-Малайя бүктөлүү системасы (ким&shy;мерий) ээлейт. Кен байлыктары: нефть ж-а
күйүүчү табигый газ, таш көмүр, темир кенташ&shy;тары, боксит, алтын, марганец ж-а жез кенташ&shy;тары, асыл таштар (рубин, сапфир, циркон, аме&shy;тист) ж. б. К-га субэкватордук муссондуу кли&shy;мат мүнөздүү; жайы нымдуу, кышы салыштыр&shy;малуу кургак. Эң ысык айынын (апрель) орт. темп-расы 30°С, эң серүүн айыныкы (декабрь) 26°С. Жаан-чачындын жылдык өлчөмү түз&shy;дүктөрдө 700–1500 <i>мм</i>, тоолордун муссонго ка&shy;раган түш.-батыш айдарым капталдарында 2000–3000 <i>мм</i>. Нымдуу сезону – майдан ноябр&shy;га чейин. К. суу ресурстарына бай (476 <i>км</i><sup>3</sup>/жыл); дарыялары жыш. Өлкөнү түндүктөн түштүктү
карай Азиядагы ири дарыялардын бири – <i>Ме&shy;конг</i> кесип өтөт; К-нын аймагында башынан аягына чейин кеме каттайт. Борб. бөлүгүндө
Индикытай ж. а-ндагы эң ири көл – <i>Тонлесап</i>

[[File:КАМБОЖА30.png | thumb | Меконг дарыясы.]]
жайгашкан. Ал суу салаасы аркылуу Меконг м-н туташат. Көлдүн тегерегиндеги зор аймак, Меконг м-н Бассак д-нын аралыгы саздак. То&shy;кой ж-а сейрек токой өлкөнүн аймагынын 52%ин ээлейт. Түздүктөрдө жерг. өсүмдүктөрдүн курамында жалбырагын күбүүчү муссондук то&shy;кой (диптерекарп, чанактуулар ж. б.), кургак&shy;чыл батышында саванна токою, ксерофилдик сейрек токой (кызыл-коңур топурактагы паль&shy;мира, гуава, жапайы бал камыш, жапыз бам&shy;бук) таралган. Тоолордун муссонду караган түш.- батыш капталдарын кызыл-сары ферралит то&shy;пурактуу түргө бай дайыма жашыл тропик то&shy;кою ээлейт. Сиам булуңунун жээги мангр то&shy;койлуу. 1990–2000-ж. токойдун 6%и жок бол&shy;гон. Камбожа түздүгүнүн күрдүү аллювий топу&shy;рактуу басымдуу бөлүгүнүн табигый өсүмдүктөрү шалы палдары, жапыз өскөн дарак, бадалдар, кант пальмасы ж. б. м-н алмашкан. Жаныбар&shy;лар дүйнөсү өтө ар түрдүү: сүт эмүүчүлөрдүн 123 түрү (анын 24 түрү жоголуу алдында турат), сой&shy;локтордун 114 түрү (10у жоголуу коркунучунда) мекендейт; куштардын 183 түрү (19у жоголуу алдында) уялайт. Купрей, бантенг, гаур, таи&shy;ланд бугусу, индия пили, жолборс, кабылан, гиббон ж. б. мекендейт; Меконг ж-а анын куй&shy;маларында крокодил бар.<br>
К-дагы коргоого алынган 29 аймак өлкөнүн 23,7% аянтын ээлейт; алар: улуттук парктар (Пном-Бокор, Реам ж. б.), табият резерваттары (Пном-Ораль, Бэнг-Пер, Бном-Самкос, Кулен- Промтеп ж. б.), коргоого алынган ландшафт&shy;тар (Ангкор ж. б.), коргоого алынган токойлор&shy;дун ири массивдери. Тонлесап көлүнүн тегере&shy;гидеги жерлер ЮНЕСКОнун биосфералык резер&shy;ваттарына киргизилген.

==Калкы==
. Австралия-азия тилдеринде сүйлөгөн&shy;дөр К-нын калкынын 92,3%ин түзөт; анын 87,1%и кхмерлер, 0,8%и тоолук кхмерлер, 4,3%и вьеттер, 2,5%и австронезиялыктар, 0,9%и тайлар. О. эле кытай (4,1%), мьянма, тамил, англис, француз ж. б. улуттар да жа&shy;шайт. Калктын табигый өсүүсүнүн жылдык орт. темпи акырындап төмөндөөдө (20-к-дын аягын&shy;да 2,0–2,1%; 2007-ж. 1,7%). Төрөлүү 1000 тур&shy;гунга 25,5 бала, өлүм-житим 1000 тургунга 8,2 адам туура келет. Сырткы миграциянын саль-

[[File:КАМБОЖА31.png | thumb | Пномпень шаары.]]
досу нөлгө жакын. 15 жашка чейинки балдар калктын 34%ин, эмгекке жарамдуу курактагы&shy;лар (15–64 жаш) 62,4%ин, 65тен улуулар 3,6%ин
түзөт. Орто эсеп м-н 1000 аялга 95,3 эркек туура келет. Адам өмүрүнүн күтүлгөн орт. узактыгы 61,3 жыл (эркектердики 59,3, аялдардыкы 63,4 жыл). Калкынын орт. жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 80дей адам туура келет. Ири шаарлары: Пном&shy;пень (1398,4 миң), Баттанбанг (176, миң), Сиа&shy;нуквиль (142,9 миң), Сиемреап (128,6 миң; 2008).<br>
Мамл. дини – <i>буддизм</i>; буддисттер өлкөнүн кал&shy;кынын 95%ин, мусулмандар 2%ин түзөт.

==Тарыхы==
. Млу-Прей, Лонгирао ж-а Самроунг- Севдеги археол. казмалардын табылгалары К-да палеолит (б. з. ч. 14-миң жылдык) доору&shy;нан адам жашаганын далилдейт. Соңку неолитте
(б. з. ч. 6–5-миң жылдык) дарыя бойлорунда
кыштактар пайда болгон. Калкы дыйканчылык, балык уулоочулук ж-а аңчылык м-н кесипте&shy;нишкен. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Б. з. 1-к-нда К. аймагында алгачкы кул ээлөөчүлүк мамле&shy;кет – Бапном (Фунань) түзүлгөн. Мамлекет Ме&shy;конг д-нын төмөнкү агымында жайгашып, бор&shy;бору Вьядхапур ш. болгон. 2–3-к-да Бапном ий&shy;гиликтүү согуштардын натыйжасында өлкө ай&shy;мактарын кеңейткен. Индия, Кытай, Иран ж-а Рим империясы м-н соода жүргүзгөн. Бапном&shy;дун калкы негизинен бутпарастык ишенимдер м-н жашашкан. 6-к-да Бапном начарлай баш&shy;тап, мурда ага көз каранды болгон Ченла мам&shy;лекети күч алган. Анын борбору Меконг ж-а Мун д-нын ортонку агымында жайгашкан. 6- к-дын ортосунда Ченланын башкаруучусу Бха&shy;ваварман I (болжол м-н 550–600) Бапном м-н
Ченланы бириктирип, кхмерлер мамлекетин түзгөн. Ишановарман Iнин тушунда (болжол
м-н 612–628) жаңы борбор – Ишанапур салын&shy;ган. Негизинен дыйканчылык м-н кесиптениш&shy;кен. Тынымсыз согуштар ж-а ич ара талаш-тар&shy;тыштар анын кулашына алып келген. Ченла мамлекети 8-к-дын башында өз алдынча эки мамлекетке (Жер Ченла ж-а Суу Ченла) бөлү&shy;нүп, Индикитай ж. а-нын түш. бөлүгүн ээлеген. 9-к-да Суу Ченланын мурдагы аймагында Кам&shy;бужадеша кхмер империясы (борбору Ангкор&shy;до) пайда болгон. Бул империя Сурьяварман I, Сурьяварман II ж-а Жайаварман VII бийлеген мезгилде жогору өнүгүп, Түш. Чыгыш Азияда&shy;гы ири мамлекет болгон. Басып алуучулук жор&shy;туулдары ийгиликтүү аяктап, өлкөнүн аймагы кеңейип, Ангкор-Ват, Ангкор-Тхом, Байон сыяк&shy;туу дүйнөлүк арх-ранын шедеври болгон ири ку&shy;рулуштар салынган. 13-к-дын ортосунда импе&shy;рия начарлап, 1336-ж. Чае башында турган будда династиясынын бийликке келиши м-н Камбу&shy;жадеша жоюлган. Будда монархы король наа&shy;мына ээ болуп, кхмерлердин салттуу мад-тын
өркүндөткөн. 14-к-дын 2-жарымында – 15-к-дын
башында К. аймагына тьямдар ж-а сиамдык&shy;тар кол салып турушкан. 14-к-да Аютия (Сиам) тай мамлекети негизделгенден кийин тыным&shy;сыз коркунуч туудуруп, акыры К-нын борборун
басып алган. Король Понья Ят (1405–67) гана
тайларды кууп чыккан. 1434-ж. кхмерлер мам&shy;лекетинин борбору Ангкордон Пномпенге көчү&shy;рүлгөн. 16–18-к-да К. коңшу мамлекеттер – Сиам
ж-а Дайвьет м-н согушуп турган, натыйжада К-нын экон. ж-а саясий абалы төмөндөгөн. Мам&shy;лекеттин борбору Удонгго көчүрүлгөн. 17-к-да К-га европалыктар келе баштаган. 1640-ж. ни&shy;дерланддык фактория пайда болуп, үзгүлтүк м-н 1652-ж. чейин өкүм сүргөн. Кхмер феодал&shy;дарынын өз ара чыр-чатактарынын натыйжа&shy;сында, өлкө Сиам ж-а Дайвьеттерге көз каран&shy;ды болуп калган. Борборун ж-а батыш район&shy;дорун король Чей Четта IV, чыгышын Анг Нон башкарган. 1807-ж. Анг Тян IIнин башкаруу мезгилинде К. Сиам (Таиланд) м-н Вьетнамдын (1804-жылга чейин Дайвьеттин) кош сюзерени&shy;тетине дуушар болгон. 1830-жылдары Вьетнам
К-га күчтүү таасирин тийгизген. К. провинция&shy;ларга бөлүнүп, аларга вьетнамча аталыштар ко&shy;юлган. Борб. ж-а Чыгыш К-да вьетнам ас&shy;керлери жайгашып, Сайгонго жол курулган. Ко&shy;ролева Анг Мей башкарган учурда (1834–41)
К-да вьетнам тили расмий тил болуп калган. Бирок 1845-ж. Сиамдын жардамы м-н К-да ас&shy;кердик төңкөрүш болуп, король Анг Дуонг
(1841–60) бийликке келген. Кхмер армиясы
сиамдыктар м-н бирдикте К-нын борб. район&shy;дорунан вьетнамдарды сүрүп чыккан ж-а кай&shy;радан К-га болгон кош сюзеренитет калыбына келтирилген. Анг Дуонг мамлекетти чыңдоо
үчүн соц.-экон. реформа жүргүзүп, тышкы сая&shy;сатта Франция м-н мамиле түзүүгө аракеттен&shy;ген.
1863-ж. жаңы король Нородом (1860–1904)
протекторат ж-дө Франция м-н келишим түзүп, К-га фр. консул дайындалган. 1865-ж. борбор кайрадан Пномпенге көчүрүлгөн. 1867-ж. К-ны бөлүштүрүү ж-дө Франция м-н Сиам расмий


[[File:КАМБОЖА32.png | thumb | none]]
түрдө келишим түзүп, Сиам француз протекто&shy;ратын таанып, Баттамбанг м-н Ангкор провин&shy;цияларына ээлик кылган. Өлкө Францияга көз каранды болуп калганына байланыштуу К-да
көтөрүлүштөр (1864–65-, 1865–67-, 1876–77-, 1886–
91-ж.) чыккан. 1877-ж. Франция Нородомдун королдук бийлигин чектеген. 1884-жылдагы Франция-Камбожа келишими К-ны Франция&shy;нын колониясына айландырган. 1887-ж. Аннам, Тонкин ж-а Кохинхин м-н бирге К. Француз&shy;дук Индикытайдын курамына кирген. 1887-жыл&shy;дагы указ б-ча кхмер королу мамл. башкаруу иштерине катышуу укугунан ажырап, өлкөнү фр. резидент жетектеген Министрлер Кеңе&shy;ши башкарган. Сайгон ш. экон. борборго ай&shy;ланган. 1904–07-ж. Сиам К-нын батыш ж-а түн.
провинцияларын (Баттамбанг ж-а Ангкор) кайтарып берген. 1914–45-ж. француздар К-да
транспорт м-н плантациялык чарбаларды өнүк&shy;түргөн.
1920-ж. К-да улуттук-боштондук кыймыл баш&shy;талган. Кыймылга аз сандагы жарандык ин&shy;теллигенция, буддизм дин өкүлдөрү катышкан. 1930-ж. Индикитай Компартиясы түзүлүп, анын курамына камбожалыктар да кирген. Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында К-нын батыш ж-а түн. провинцияларын басып алуу макса&shy;тында Таиланд бийлиги согуш аракеттерин баш&shy;таган (1940-ж., ноябрь айында). 1941-ж. «Виши» француз өкмөтү Индикытай аймагына аскер күч&shy;төрүн киргизүүгө Японияга укук берген. 1941-ж. майдагы келишим б-ча Түн. К-ны Таиланд өзүнө каратып алган. Францияга көз каранды болуу&shy;ну каалабаган кхмер улутчулдары Япония та&shy;рапка оогон. 1945-ж. япон аскерлери фр. адми&shy;нистрацияны таркатып, К-нын көз карандысыз&shy;дыгы жарыяланган. Бирок экинчи дүйнөлүк согушта Япония жеңилгенден кийин Пном&shy;пенге француздар кайра келип, Сон Нгок Тха&shy;немдин япондук багыттагы өкмөтүн жоюшкан. 1946-ж. январда Франция өкмөтү ж-а К. ке&shy;лишим түзүшүп, К. Француз Союзунун чегинде автономияга ээ болгон. Ошол эле жылы Демокр. ж-а Либералдык саясий партиялар түзүлгөн. 1947-жылдагы Конституция б-ча К. конституциялык монархия деп жарыялан&shy;ган. 1940-жылдардын аягында К-да француз бийлигине каршы куралдуу улуттук-боштондук күрөш башталган. Куралдуу күрөш ж-а король Народом Сиануктун дипл. аракеттери м-н 1953-ж. К. формалдуу түрдө көз карансыздыгын алган.
1955-ж. мартта Нородом Сианук королдук ор&shy;дун атасы – Нородом Сурамаритиге берип, өзү
премьер-министрдин ордун ээлеген. Нородом Сианук өлкөдөгү саясий партияларды бирикти&shy;рип, Элдик-соц. коом (Сангкум) деген саясий уюм уюштурган. Ал коом мамл. деңгээлдеги уюмга айланып, өз ишин 1970-ж-га чейин
жүргүзгөн. Нородом Сурамарити К-нын көз ка&shy;рандысыздыгын ж-а эркин өнүгүшүн камсыз кылуучу саясат жүргүзүп, тышкы саясатында бейтарап жолду тута турганын мыйзам жүзүндө ырастаган. 1955-жылдан К. БУУнун мүчөсү. 1956-ж. К. м-н СССРдин ортосунда дипл. мами&shy;ле түзүлгөн. 1960-ж. Народом Сурамарити өлгөн&shy;дөн кийин Народом Сианук мамлекет башчысы болуп калган. Народом Сиануктун жүргүзгөн жеке бийлигинин убагында мамлекеттин эконо&shy;микасы төмөндөп, элдин абалы оордоп, бийлик&shy;ке болгон нааразылык күчөгөн. 1970-ж. К-да мамл. төңкөрүш болуп, генерал Лон Нолдун аскердик режими орногон. Монархия жоюлуп, Кхмер Респ. жарыяланган. 1970-ж. апрелде АКШ Түш. К-га куралдуу интервенция жасаган. 1970-ж. май айында Нородом Сиануктун кол&shy;доочулары тарабынан Пекинде Камбожа улут&shy;тук биримдик фронту (КУБФ), о. эле Улуттук биримдиктин өкмөтү түзүлүп, анын жетекчили&shy;ги амер. агрессорлорго ж-а Лон Нолдун режими&shy;не каршы күрөш жүргүзгөн. К-да башталган жарандык согуш Камбожа улуттук биримдик фронттун жеңиши м-н аяктаган. 1975-ж. К-да бийликке «кызыл кхмерлер» келип, мамлекет Демокр. Кампучия деп аталган. Пол Пот К-нын премьер-министри, Кхиеу Сам фан Мамл. прези&shy;диумдун президенти болуп дайындалган. К-да баары мамлекеттештирилип, саясат репрессия аркылуу жүргүзүлгөн. Натыйжада 1,5 млн кам&shy;божалык репрессиянын курманы болгон. Тыш&shy;кы саясатта башка мамлекеттер м-н алакага тыюу салынып, айрым гана мамлекеттер (КЭР, КЭДР) м-н дипл. мамилелер сакталган. 1970- жылдардын 2-жарымынан ачык эле Вьетнамга каршы саясат жүргүзүлүп, чек арадан чыр-ча&shy;тактар м-н коштолгон. 1978-ж. Вьетнамдын колдоосу м-н «кызыл кхмерлерге» каршы бир&shy;диктүү Кампучия улутту куткаруу фронту тү&shy;зүлүп, 1979-ж. январда вьетнам аскер күчтө&shy;рүнүн колдоосу м-н Пол Поттун режими кула&shy;тылып, Кампучия Эл Респ. жарыяланган. Бий&shy;лик Хенг Самрин жетектеген Кампучия эл&shy;дик рев-ялык кеңешине өткөн. 1981-ж. жаңы Конституция күчүнө кирген. Кампучия ком&shy;мунисттик партиясы (ККП) Кампучия элдик респ. партия (КЭРП) болуп өзгөрүлгөн. Өлкөнүн калкы тынч жашоого өтүп, экон. ж-а гумани&shy;тардык чөйрөлөр калыптана баштаган. Мамле&shy;кет соц. өлкөлөр м-н тыгыз кызматташып, экон. колдоолорго ээ болгон. 1989-ж. Кампучия Эл Респ. Камбожа мамлекети деп аталган. 1991-ж. КЭРП партиясы Камбожа Элдик партиясы (КЭП) деп аталып, партиянын уставына өзгөртүүлөр кир&shy;гизилген. Буддизм мамл. дин катары жарыя&shy;ланган.
1989–93-ж. БУУ өлкөдөгү ич ара согуштук ка&shy;гылышууларды токтотууга аракеттерди жасап, 1993-ж. К-да шайлоо өткөрүлгөн. Ошол эле
жылы жаңы Конституция жазылып, Нородом Сианук башкарган Камбожа Королдугу түзүлгөн.<br>
Өлкөдө конституциялык монархия ж-а көп партиялуу система орногон. 1993–97-ж. өткөрүл&shy;гөн шайлоолордун негизинде укуктары бир&shy;дей болгон эки премьер-министр (Нородом Ра&shy;нарит, Хун Сен) жетектеген коалициялык
өкмөт түзүлгөн. 1998- ж-а 2003-жылдардагы шайлоолордо Камбожа элдик партиясы жеңиш&shy;ке жетип, парламенттеги көпчүлүк орунду ээле&shy;ген. 1999-ж. К. АСЕАНдын курамына кирген. 2004-ж. Нородом Сианук тактыны уулу Норо&shy;дом Сиамониге тапшырган. Учурда өлкөдө экон. реформалар ийгиликтүү жүргүзүлүп, жогорку темпте өнүгүүдө. К-нын негизги стратегиялык
өнөгү – Кытай. К-нын негизги экон. донору –
Япония. Вьетнам м-н тыгыз ж-а ишенимдүү ала&shy;калашып, коргоо ж-а коопсуздук маселелерин талкуулап турат. Франция К-да туруктуу салт&shy;туу өңүттү ээлейт. ЕС К-га жакырчылык м-н кү&shy;рөшүүгө, билим берүүнүн, саламаттык сактоо&shy;нун өнүгүшүнө колдоо көрсөтөт. Эл аралык терроризм м-н күрөшүү ж. б. тармактарда АКШ, Россия ж. б. мамлекеттер м-н тыгыз байла&shy;нышта.

==Чарбасы==
. К. дүйнөдөгү кедей өлкөлөрдүн ка&shy;тарына кирет. ИДПнин көлөмү 38,9 млрд дол&shy;лар (2006), аны киши башына бөлүштүргөндө 2800 доллардан туура келет. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,598 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичи&shy;нен 131-орун). К-нын экономикасы 1990-жыл&shy;дан баштап туруктуу өнүгө баштады. Өнүгүүсүнүн негизги факторлору: арзан жумушчу күчүнүн көптүгү, о. эле сырткы экон. жардамдын арбын&shy;дыгы (мамл. бюджеттин таңкыстыгын жабат). Мамл. бюджеттин кирешеси 836,2 млн доллар,
чыгашасы 978,7 млн доллар. Мамл. экон. сая&shy;сат чарбанын жеке менчик секторунун өнү&shy;гүүсүнө ж-а өлкөгө чет элдик инвестициянын келишине ыңгайлуу шарт түзүүгө багытталган. Инвестиция негизинен кийим тигүү ө. ж-н, мей&shy;манкана ж-а ресторан бизнесин, байланыш сис&shy;темасын өнүктүрүүгө түздөн-түз жумшалат. Ин&shy;вестиция Малайзия, Тайвань, АКШ, Кытай, Түш. Корея, Сянган, Сингапур, Таиланд ж. б-дан түшүп, анын басымдуу бөлүгү Пномпень борб. муниципиясында топтолот. Өлкөнүн экон. өнү&shy;гүүсүндөгү башкы проблемалар – калктын ба&shy;сымдуу бөлүгүнүн (өзгөчө борбордон алыс жай&shy;гашкан айыл калкынын) жакырлыгы, шаар&shy;ларда криминалдык кырдаалдын татаалдыгы, баңгизат (К. аркылуу «Алтын үч бурчтук» деп аталган өлкөлөрдөн Сиам булуңунун порттору&shy;на наркотрафик өтөт) ж-а товар контрабанда&shy;сы (өлкөдөн күрүч мыйзамсыз чыгарылып, Вьет&shy;нам ж-а Таиланддан керектөө товарлары мый&shy;замсыз алып келинет). БУУнун көмөгү м-н мина коркунучу (К-да жердеги минанын ж-а жарыл&shy;бай калган снаряддын саны 4–6 млн бирдикке
жетет) ж-а жашыруун миграция проблемасы акырындап жоюлууда.<br>
Тейлөө чөйрөсүнүн ИДПдеги үлүшү 38,6%, айыл, токой ж-а балык чарбаларыныкы 35,1%,
ө. ж-ныкы 26,2% (2006). Электр-энергетикасы&shy;нын негизин импорттук отун м-н иштеген ди&shy;зель электр станциялары түзөт (жалпы кубат&shy;туулугу 13 миң <i>МВт</i>). 2004-ж. 121,8 млн <i>кВт. с</i>
электр энергиясы өндүрүлгөн; импорттук электр&shy;энергия (Вьетнамдан алат) 2002–06-ж. 85 млн
<i>кВт.с</i>ты түзгөн. Электр энергиясынын тартыш&shy;тыгына ж-а энергия булактарына болгон дүйнө&shy;лүк баанын өсүшүнө байланыштуу келечекте гид&shy;роэнергетиканы өнүктүрүү каралууда. Өлкөнүн энергетикасынын ж-а жалпы эле экономикасы&shy;нын өнүгүү келечеги Сиам булуңунун деңиздик шельфиндеги нефть ж-а газ кендерине байла&shy;ныштырылат. Ө. ж. продукциясынын 90%тейи кийим тигүү ө. ж-на таандык (2006). 247 кийим тигүү ф-касы иштейт (негизинен Пномпень ш-нда ж-а тегерегинде). Продукциясынын дээр&shy;лик бардыгы АКШга ж-а Европа союзуна кир&shy;ген өлкөлөргө экспорттолот. Өлкөнүн экспор&shy;тунун наркынын 60%тейи (2 млрд доллардан ашыгы; 2005) тигилүү кийимге туура келет. О. эле тамак-аш (а. и. күрүч актоо), тамеки (сигаре&shy;та) чыгаруучу, каучукту, жыгачты ж. б. сырьё- ну алгачкы иштетүүчү ө. ж. ишканалары, це&shy;мент з-ду иштейт.<br>
Өлкөнүн аймагынын 21,4% аянты иштети&shy;лип, анын 20,4%и айдалат, 0,6%и көп жыл&shy;дык өсүмдүктөр плантациясы. Сугат жери 2,7 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Агр. закон жер ээлиги б-ча төмөнкү формаларды караган: огород жерлерди жеке мен&shy;чикке берүү; өлчөмү 5 <i>га</i>га чейинки а. ч. жерле&shy;рин мураска калтыруу укугу; аянты чоң жер участкаларын ижарага берүү ж-а сатуу укугусуз мурастоо концессиясы. Айдоо аянтынын <sup>1</sup>/ инен
ашыгына өлкөнүн негизги азык-түлүгү болгон –
шалы (күрүч) эгилет. Шалы негизинен Меконг д-нын өрөөнүндө ж-а Баттамбанг провинция&shy;сында өстүрүлөт; анын ондогон сорту бар, Ме&shy;конг өрөөнүнүн айрым жерлеринде «калкыма», бийик жаткан түздүктөрдө кайрак шалы эги&shy;лет. Табияты жылына эки жолу түшүм алууга шарт түзөт. 2005-ж. 4,2 млн T күрүч жыйнал-

[[File:КАМБОЖА33.png | thumb | Шалы тигүү.]]

[[File:КАМБОЖА34.png | thumb | Сиануквиль шаарына жакын жайгашкан балыкчы&shy;лар айылы.]]
ган; башка азык-түлүк өсүмдүктөрүнөн батат, жүгөрү, соя буурчактары, о. эле жашылча, ба&shy;нан, апельсин, жер жаңгак, калемпир өстүрүлөт.<br>
Маанилүү экспорттук агр. продукту – накта
каучук, каучуктуу өсүмдүк плантациясынын жалпы аянты 150 миң <i>га</i>. Башка тех. өсүмдүк&shy;төрдөн тамеки, бал камыш, күнжүт, кант, май ж-а кокос пальмалары өстүрүлөт. Жайыт мал
чарбачылыгынын өнүгүүсү үчүн да ыңгайлуу шар&shy;ты бар. Бирок сүт ж-а эт багытындагы мал чар&shy;басы начар өнүккөн; малы негизинен күч унаа катары пайдаланылат. 2005-ж. 127,5 миң T чоч&shy;ко эти, 61,1 миң T мал эти, 16,5 миң T куш эти 13,6 миң T буйвол эти даярдалган. Балык (ай&shy;рыкча Тонлесап көлүнөн) кармалат.<br>
Экономикасынын эң ылдам өнүгүп жаткан сектору – тейлөө чөйрөсү; ал негизинен чет
элдик туристтердин келишине байланыштуу (2006-ж. 2 млндон ашык турист келген). Туризм&shy;дин 50%тен ашыгы өлкөнүн түндүгүндөгү Анг&shy;кор арх-ралык комплексин көргөнү келет. Мей&shy;манкана ж-а ресторан, ички (дүң ж-а чекене) соода бизнеси, байланыш ж-а телекоммуника&shy;ция системасы өнүккөн.<br>
Автомобиль жолунун жалпы уз. 38,3 миң <i>км</i>, т. ж-нуку 602 <i>км</i> (2006); эки т. ж. линиясы бар:
Пномпень – Баттамбаг – Пайопет (Таиланд м-н

[[File:КАМБОЖА35.png | thumb | Камбожа акчасы.]]
чек арада); Пномпень – Сиануквиль (Сиам бу&shy;луңунун жээгинде). Ички суу жолунун (Меконг д. ж-а анын куймалары) уз. 2,4 миң <i>км</i> (2005).<br>
Негизги дарыя порту – Пномпень, деңиз пор&shy;ту – Сиануквиль. К-нын «арзан» желеги м-н
586 соода кемеси жүрөт. 17 аэропорту бар, эл аралык 2 аэропорту – Пномпень м-н Сиемреап&shy;те. Вьетнам, Кытай, Лаос, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Түш. Корея, Тайвань м-н авиакатта&shy;мы бар (2006).<br>
Экспортунда тигилүү буюмдар басымдуу; о. эле накта каучук, күрүч, деңиз азыктарын чыга&shy;рат. К-нын товарлары АКШ (53,3%и), Сянган (15,2), Германия (6,6%), Улуу Британияга (4,3%) чыгарылат. Сырттан нефть продукту&shy;ларын, конструкциялык материалдарды, маши&shy;на ж-а жабдууларды, а. и. автомобиль, кеңири керектелүүчү товарларды сатып алат. Азык то&shy;варларды негизинен Сянган (18,1%), Кытай (17,5%), Таиланд (13,8%), Тайвань (12,7%),
Вьетнам (9,0%), Сингапур (5,3%), Түш. Корея
(4,9%), Япониядан (4,3%) алат.

==Маданияты==
. К-да окуу жайларын башкаруу Билим, жаштар ж-а спорт министрлиги тара&shy;бынан ишке ашырылат. 1993-ж. милдеттүү ж-а акысыз 9 жылдык билим берүү киргизилген. Билим берүү системасы мектепке чейинки тар&shy;бия ж-а 6 жылдык башталгыч, баштапкы орто (3 жылдык курс), жогорку билимге даярдоо мак&shy;сатында кошумча орто (мамл. ж-а менчик кол&shy;леж) билим берүүнү камтыйт. 2005-ж. балдар&shy;дын 10%и мектепке чейинки мекемелерде тар&shy;бияланган, 96%и башталгыч, 24%и
орто билим алган. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жого&shy;ру 73,6% (ЮНЕСКОнун маалыматы б-ча, 2005). 12 мамл. ж-а 30 менчик ЖОЖ (жарандык ж-а диний) бар. Ири ЖОЖдор: Будда ун-ти (1954), Пномпень королдук ун-ти (1960), Жогорку тех. ин-ту (1981) ж. б. Ил. мекемелери: Буддизм ин&shy;ту (музей ж-а К-дагы ири китепкана – 40 миң&shy;ден ашык том ж-а пальма жалбырагына жа&shy;зылган 16 миңден ашык кол жазма), Ресурстар&shy;ды өнүктүрүү ин-ту (1990), Адам укуктары ин&shy;ту (1993), Социалдык өнүгүү борбору (1995), Улуттук саламаттык сактоо ин-ту, Улуттук китепкана (1924), Улуттук музейи (1920), гено&shy;цид музейи (1979) бар. Бардык мекемелер Пном&shy;пенде жайгашкан.<br>
К-да 100дөн ашык гезит ж-а журналдар кхмер [«Расмей Кампучия» (1993); «Монеасека кхмер» (1993); «Чакраваль Дейли» (1993) ж. б.], о. эле англис, француз ж-а кытай тилдеринде чы&shy;гат (2007). 1975-жылдан радио уктуруусу, 1966- жылдан телекөрсөтүү иштейт. К-нын Улуттук маа&shy;лыматтык агенттиги – «Agence Kampuchea
Presse».

16-к-га чейин К-нын ад-ты санскрит ж-а пали, кийинчерээк кхмер тилдеринде өнүккөн. 14–15- к-дагы ад-ттын жалгыз эстелиги – пали тилин&shy;деги «Элүү жатак» жыйнагы. Кхмер тилиндеги алгачкы чыгармалар 16-к-да пайда болгон (Чей Нондун ырлары; Панг, «Ангкор жөнүндө поэма»,
1598). 17–19-к-да жатак темасында ыр түрүндөгү
чыгармалар жаралган. Жаңы ад-т кечил Саом&shy;дун «Тум м-н Тиев» поэмасы (1916) м-н башта&shy;лат. Ньок Тхаемдин «Пайлин атыр гүлү» рома&shy;ны чыккандан кийин социалдык теңсиздик, аялдар, жаштар темасындагы роман ад-тта не&shy;гизги орунду ээлеген. 20-к-дын аягы – 21-к-дын
башында ар кыл жанрдагы романдар жазылды (Паль Воаннари Реак, Мау Сомнанг). 1955-ж. К. жазуучулар ассоциациясы түзүлгөн.<br>
К. аймагында Ханчей, Асрам-Махаросей (6–
8-к.), Баконг (881), Прэах-Ко (879) ж. б. белги&shy;лүү храмдар ж-а храм комплекстери сакталып
калган. 9–14-к-да Камбужадеша империясынын
өкүмдарлары курдурган 10 шаарды камтыган зор Ангкор комплексинде 1000ден ашык мону&shy;менттик курулуштар сакталган: храм-тоо Пном- Бакхенг (893); Пхимеанакас храмы (10-к.); Анг&shy;кор-Ват храм комплекси (12-к.) ж. б. К. Фран&shy;ция колониясына айланганда европ. үлгүдөгү имараттар салына баштаган. 1960-жылдары
К-да Көз карандысыздык (1960–62) эстелиги,
Чакдомукх залы (1962), Улуттук спорт комп&shy;лекси (1964), Чамкармон сарайы (1966) ж. б. арх&shy;ралык курулуштар пайда болгон.<br>
Кхмерлердин муз. мад-ты эң байыркы доорго таандык. Ангкор ж-а Байон храмдарынын ба&shy;рельефтери муз.-театрдык мад-тынын өнүккө&shy;нүн, муз. аспаптардын [барабан (сампхо), чаб,
чинг, гонг, булгаары ж-а мүйүз трубалар (санг), дого, арфалар (пын) ж. б.] көптүгүн тастыктайт. 19-к-дын 2-жарымынан кытайлык, малайзия&shy;лык, европ. ж. б. муз. салттардын К-нын мад&shy;тына таасири тийген.


Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Юго- Восточная Азия. М., 1979; <i>Марунова И. Б.</i> Древний театр кхмеров. М., 1980; История Кампучии. Краткий

[[File:КАМБОЖА36.png | thumb | Ангкор-Ваттагы Тхомманон храмы. 12-к-дын 1-жа&shy;рымы.]]

[[File:КАМБОЖА37.png | thumb | Ханзада бийи. Кам&shy;божа король балети.]]
очерк. М., 1981; <i>Пфеффер П.</i> Азия. М., 1982; <i>Алек&shy;сеева Н. Н.</i> Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; <i>Альбанезе М.</i> Ангкор. Величие кхмер&shy;ской цивилизации. М., 2003; <i>Бектимирова Н. Н., Доль&shy;никова В. А.</i> Камбоджа и Таиланд: тенденции полити&shy;ческого развития. М., 2007; Камбоджа //Большая
Российская Энциклопедия. Т. 12. М., 2008.

<p align='right'><i type='author'>Н. Алымкулова, Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]