«КАЛИЙ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КА&#769;ЛИЙ</b> (лат. Kalium), К – <i>элементтердин мез&shy;гилдик системасынын</i> I тобундагы хим. эле&shy;мент. Щелоч металлдар тобуна кирет; ат.н. 19; ат. м. 39,102. Анын 3 изотобу бар. <sup>39</sup>К, <sup>40</sup>К ж-а <sup>41</sup>К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү <sup>42</sup>К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары хи&shy;мия, биология ж-а медицинада кеңири колдо&shy;нулат. К-ди 1807-ж. англ. химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган.<br>
К. – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыз&shy;дыгы 0,862 <i>г/см</i><sup>3</sup>, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы б-ча 2,6%ин түзөт. Негиз&shy;ги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); кар&shy;наллит (К<font type='not Cyrillic'>C</font>l.MgCl<sub>2</sub> .6H
кылдангандыктан, керосин же бензинде сакта&shy;лат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К<sub>2</sub>O, К<sub>2</sub>O<sub>2</sub>) пайда кы&shy;лат. Жогорку темп-рада (200°С) суутектүү чөй&shy;рөдө гидридди К<font type='not Cyrillic'>N</font>, электр зарядынын тааси&shy;ри астында азот м-н азидди КН<sub>3 </sub>ж-а нитридди К<sub>3</sub>N берет. Галогендер ж-а к-талар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (К<font type='not Cyrillic'>F</font>, К<font type='not Cyrillic'>C</font>l, К<font type='not Cyrillic'>B</font>r, К<font type='not Cyrillic'>I</font>, К<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>, К<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) пайда кылат. К. күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К<sub>2</sub>S), карбиддерди (К<font type='not Cyrillic'>C</font><sub>8</sub>, К<font type='not Cyrillic'>C</font><sub>16</sub>, К<sub>2</sub>C<sub>2</sub>) берет. К-дин жардамы м-н кычкыл&shy;дарды (B<sub>2</sub>О<sub>3</sub>, Al<sub>2</sub>O<sub>3 </sub>ж-а SiO<sub>2</sub>) калыбына кел&shy;тирүүгө болот. К. спирттер м-н орг. кошулмала&shy;ры болгон алкоголяттарды, <i>ацетилен, этилен</i> м-н карбиддерди пайда кылат. К-ди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: К<font type='not Cyrillic'>C</font>l +
+Na = К + NaCl; 6К<font type='not Cyrillic'>C</font>l + 2Al + 4CaO = 6К +
+3CaCl<sub>2 </sub>+CaO + Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>; К<sub>2</sub>СО<sub>3 </sub>+ 2С = 2К + 3СО.
Негизги бирикмелеринен К<font type='not Cyrillic'>C</font>l, К<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>
жер се-
мирткич, К<sub>2</sub>S, К<font type='not Cyrillic'>M</font>nO<sub>4</sub>
медицинада ж-а ветери-
нарияда, К<font type='not Cyrillic'>B</font>r фотографияда, К<font type='not Cyrillic'>F</font> – металлургия-
да, К<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>
самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. К. өсүмдүк, жаныбарлардын курамы&shy;на кирет. Жаныбарлар К-ди эт ж-а өсүмдүк

азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. К. жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. К-дин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жый&shy;рылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кар&shy;мап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]