«КАЙРА ЖАРАЛУУ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАЙРА ЖАРАЛУУ</b> ‚ Р е н е с с а н с (фр.
Renaissance) – Батыш ж-а Борб. Европадагы маданий-идеялык өнүгүү доору (Италияда 14– 16-к-да‚ континенттин башка өлкөлөрүндө 15– 16-к-да); о. кылым мад-тынан жаңы мезгилге
өткөөл этап. Бул мезгил адатта антикалык илим м-н иск-вонун кайра жаратылышы‚ Байыркы Грекия мад-тынын тарыхый жаңы кырдаалга жараша белгилүү ченемде кайталанышы‚ жаңы сапатта өсүп-өнүгүшү катары кабылданат. Түп&shy;күлүгүндө антифеодалдык мааниси бар Ренес&shy;санс руханий дүйнөсүнүн айырмалуу белгилерин гуманисттик көз караш‚ антиклерикалык маз&shy;мун‚ антикалык маданий мураска кайрылуу сыяктуу белгилер түзөт. К. ж. алгач Италияда пайда болгон. Ал жерде 12–14-к-да Ренессанс кабарчылары катары акын Данте‚ сүрөтчү Жотто ж. б. чыгышкан. К. ж. ишмерлеринин чыг-лыгы адам баласынын дүйнөнү таанып-билүү мүмкүн&shy;чүлүктөрүнө‚ анын акыл-эсинин чексиздигине ишенүү‚ католиктик схолостиканы ж-а аскетиз&shy;мди тануу‚ четке кагуу сыяктуу сезимдер м-н каныктырылган. Чындыктын ж-а сулуулуктун гармониясын алып жүрүүчүсү‚ болмуштун эң жогорку башталмасы катары кайрылуу‚ аалам&shy;дын бүтүндүгүн ж-а мыйзам ченемдүүлүгүн туюу‚ баамдоо өңдүү сапаттар Ренессанс иск-восуна идеялык тереңдикти‚ каармандык масштабды ыйгарып турган. К. ж. мад-ты негизинен шаар мад-ты формасында жаралып‚ андагы өндү&shy;рүштүн өөрчүү шартында калыптанган. Ал мад-т Ренессанс заманынан мурда эле түптөлө баштаса да‚ кийинки тарыхый этаптарда гана кеңири ачылган айрым социалдык-экон.‚ коом&shy;дук-саясий‚ көркөм-филос. тенденцияларды‚ тү&shy;шүнүктөрдү камтып турган. Бул мезгилде ад-т м-н иск-водо реализмдин алгачкы элементтери‚ белгилери көрүнө баштаган. Албетте‚ ал кезде реализм болмушту чагылтып берүүнүн түрдүү формалары м-н бирге жүргөн. Мис.‚ ад-тта Раб&shy;ленин (1494–1553) «Гаргантюра жана Пантаг-

рюэль»‚ Cервантестин (1547–1616) «Дон Кихот» романдарында‚ Шекспирдин драмаларында ан&shy;тикалык заманга кызыгуу элдик мад-тка кай&shy;рылуу‚ анын айрым үлгүлөрүн пайдалануу м-н айкалыштырылган. Арх-ра ж-а сүрөт иск-восун&shy;да дүйнөлүк мад-тты байыта турган көркөм жаратмалар пайда болгон. Көркөм иск-во дүйнө&shy;сүнүн образдуу туундулары‚ чыгармалары жал&shy;пы адамзаттык цивилизациянын өр тартышы&shy;на‚ алга адымдашына түрткү берген. Шаарлар&shy;да коомдук‚ гражд. имараттар‚ салтанаттуу маданий сарайлар‚ музей жайлары салынган. Италияда арх. Брунеллески‚ Палладио‚ Альбер&shy;ти‚ Францияда Делорм‚ Лески өз курулушта&shy;рын шаңдуу‚ гармониялуу формалар‚ каражат&shy;тар м-н кооздошкон. Көркөм сүрөт өнөрүндө Лео&shy;нардо да Винчи‚ Рафаэль‚ Микеланжело сыяк&shy;туу чеберлер чындыктын миң кырдуу касиетте&shy;рин толук кандуу чагылдыруу м-н мейкиндикти‚ мезгилди‚ көлөмдү‚ өң-түстү түшүрүүнүн ага дейре белгисиз сырларын боёктор ж-а пластикалык

[[File:КАЙРА ЖАРАЛУУ112.png | thumb | none]]
Микеланже&shy;ло. «Христосту кошуп ыйлоо» (мрамор). Ка&shy;сиеттү ү Пётр со бору. Рим, 1498–1501.
каражаттар аркылуу беришкен. К. ж. доорунда мад-т м-н катар философия илими жаңы про&shy;блемаларды өздөштүрүүнүн үстүндө иштеди. Ре&shy;нессанс мезгилинде мад-ттын ж-а илимдин кээ бир тармактары өз-өз алдынча эмес‚ биримдик&shy;те жашаган. Мис.‚ философиянын идеялары философтор эмес сүрөтчүлөр‚ акындар‚ окумуш&shy;туулар тарабынан өнүктүрүлгөн. Айрыкча грек философторунун эмгектери м-н таанышуу
чечүүчү роль ойногон. Платон‚ Аристотелдин
мурасы гуманисттик идеялардын бекемделиши&shy;не чоң түрткү берген. К. ж. учуру натурфилосо&shy;фиянын (табият философиясы) пайда болушун‚ тамырлап өсүшүн шарттады. Натурфилософия диний көз караштардан алыс тургандыгы м-н айырмаланган. Мында адам өз тагдырын өзү чеч&shy;кенге‚ өзүнүн биосоциалдык табиятын чексиз
өнүктүрүүгө‚ тереңдетүүгө жөндөмдүү экендиги айрыкча айкындалат. Ал учурда адамдар ки&shy;теп бастырууну‚ компасты‚ ок-дарыны ойлоп
чыгарышкан‚ эксперименттик табият таануу

[[File:КАЙРА ЖАРАЛУУ113.png | thumb | Рафаэль. «Афина мектеби» (Байыркы Грекиянын фи&shy;лософтору тартылган фреска. Ватикандагы делла-Се&shy;ньятура Станцасы). Рим, 1509–11.]]
ишин‚ домна-металлургиялык процессти өздөш&shy;түрүүгө жетишкен. Бул өндүрүш м-н илимдин эриш-аркак өнүгүшүнө байланышкан. Ушулар&shy;дын бардыгы адам аң-сезиминин чындыкты
чагылтуучу ж-а жаратуучу кубатын арттырган. К. ж. доорунун көрүнүктүү философу‚ карама&shy;каршылыктардын биримдиги ж-дөгү окуунун автору Николай Кузанскийдин (1401–64) ою б-ча болмуштагы бардык нерселер универсалдуу форма катары каралган дүйнөнүн жаны деген түшүнүккө баш ийип турат. Антикалык ж-а о. кылымдык космология дүйнөнүн борбору бар деген түшүнүктү изилдеген. Ал түшүнүк б-ча дүйнөнүн чеги бар. Николай Кузанскийдин көз карашында Космостун борбору – бул Кудай‚ андыктан дүйнөнү чексиз‚ баш-аягы жок деп эсептөөгө болбойт. Ошону м-н бирге эле болмуш&shy;ту чеги бар кубулуш катары да кароого болбойт. Бул идеялары м-н Кузанский астрономиядагы дүйнө түзүлүшүнүн геоборб. системасын төгүнгө
чыгарган Коперниктин рев-ялык ачылышына
жол салган. Жердин ж-а адамзаттын Ааламда&shy;гы өзгөчөлүү орду ж-дөгү түшүнүктөрдүн туура эмес экендиги Коперниктин окуусу м-н далил&shy;денген. Анткени Жерге ж-а Күнгө окшогон ас&shy;ман телолорунун саны эсеп жеткис экендиги ил. ырасталган. Адамдын ой-санаасынан‚ максат&shy;тарынан багыт алуу К. ж. дүйнө таанымынын айырмалуу белгилеринен болгон. Эгерде анти&shy;ка философиясынын борборунда табият – кос&shy;мос проблемасы турса‚ К. ж. заманында алдың&shy;кы планга гражд. турмуш‚ адам баласынын иш&shy;мердиги‚ жарык дүйнөдө өмүр өтөөнүн бакты&shy;сы‚ азап-тозогу сыяктуу маселелер чыккан. Бул мезгилдин филос. ой-жүгүртүүсү антропоцент&shy;ризм багытына туура келген. Борб. фигура мын&shy;да кудай эмес‚ адам деп таанылган: Кудай – бардык заттардын‚ кубулуштардын‚ асман-жер&shy;дин‚ материалдык ж-а руханий дүйнөнүн жара&shy;туучусу‚ ал эми Адам – дүйнөнүн борбору‚ өзөгү. Коом – кудай эркинин туундусу‚ жаратмасы эмес‚ адам ишмердигинин жемиши‚ натыйжа&shy;сы. Адам өз иш-аракетинде эч нерсе м-н чектел-



[[File:КАЙРА ЖАРАЛУУ114.png | thumb | 
Леонардо да Винчи.
« М ад он на Б е нуа » («Мадонна гүл менен»). Эрмитаж. С.-Петер&shy;бург, 1478.]]
беши керек. К. ж. доору адамдын өзүн&shy;өзү аңдап‚ баамдап билүү жөндөмүнүн жаңы деңгээлге кө&shy;төрүлүшү м-н мү&shy;нөздөлөт. Андык&shy;тан так ошол К. ж. заманы көп кырдуу
белгиге‚ өнөргө‚ чыг-лык кубатка ээ болгон‚ зор
максаттарды алдыга койгон ж-а аларды жүзөгө ашыра билген ойчулдарды‚ ишкерлерди‚ инсан&shy;дарды тарыхый майданга алып чыккан. К. ж. доорунда ад-т‚ иск-во‚ арх-ра‚ философия м-н катар саясий ж-а социалдык ойлор‚ окуулар‚ тарбия‚ билим берүү‚ анатомия ж. б. сыяктуу илим-билимдин толуп жаткан тармактары пай&shy;да болгон ж-а өнүккөн. Айрыкча табият таануу&shy;дагы жетишилген ийгиликтер геогр. улуу ачылыштардын натыйжалары катары жашоо&shy;турмушка кирген. Х. Колумб‚ Васка да Гама‚ П. Кабрал‚ А. Веспуччи‚ Ф. Магеллан сыяктуу саякатчылардын ачылыштары замандын талап&shy;тарынын негизинде жасалган. Натыйжада гео&shy;графия‚ медицина‚ математика‚ ботаника‚ эт&shy;нография‚ зоология‚ геология ж. б. илимдерде жаңы фактылардын‚ маалыматтардын топто&shy;лушуна ж-а өсүшүнө алып келген. К. ж. про&shy;блемасын‚ түшүнүгүн талдоого алганда көңүлдө кармай турган маанилүү бир нерсе бар. Айрым илимпоздор К. ж. түшүнүгүн кеңейтип кароону жактырышат ж-а аны Батыш Европа (Италия ж. б.) м-н чектөөгө каршы пикир айтышат. Мындай көз караштардын жөнү бар‚ анткени
Чыгышты изилдөөчүлөрдүн эмгектеринде айрым Азия өлкөлөрүнүн (мис.‚ 8–12-к-да Кытайда‚ 12–13-к-да Закавказьеде) мад-тында ренессанс&shy;тык белгилердин бар экендиги ырасталат. Мын&shy;дай фактылардан алганда К. ж. доору бүткүл дүйнөлүк тарыхый көрүнүш экендиги талашсыз. Ошентип‚ Европа өлкөлөрүндө (Италия ж. б.) адеп кадам шилтеген К. ж. заманы буржуазия&shy;нын өнүгө баштаган мезгилине туура келип‚ гу&shy;манизм‚ адам эркиндиги сыяктуу түшүнүктөрдү камтыды. Ренессанс кубулушу Байыркы Греция мад-тын жөн гана кайталабастан‚ анын өзгөчө&shy;лүктөрүн‚ элементтерин диалектикалык жаңы бийиктикте‚ жаңы масштабдарда‚ жаңы табыл&shy;галар м-н куралданган абалда өнүктүрдү.


Ад.: <i>Евдокимова Ю. К., Симакова Н. А.</i> Музыка эпохи Возрождения... М., 1982; Культура и об&shy;щественная мысль. Античность, средние века, эпоха
Возрождения. М., 1988; <i>Смирнова И. А.</i> Монумен&shy;тальная живопись итальянского Возрождения. М., 1989; <i>Пановский Э.</i> Ренессанс и «ренессансы» в искусстве Запада. М., 1998. 
<p align='right'><i type='author'>Т. Аскаров.</i></p>
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]