«КАЗАКТАР (казак-орустар)» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАЗАКТАР</b> , к а з а к - о р у с т а р (түркчө эркин адам) – Россиядагы этностук-сословиелик топтор; орус жерлеринин четки түш. аймакта&shy;рында жашаган элдердин 14-к-да калыптанган социалдык-этностук ж-а тарыхый жамааттары. Дон, Кубань, Оренбург ж-а Сибирь К-ынын ичинде орустар, украиндер басымдуулук кыл&shy;ган, о. эле беларус, түш. славян, татар, мордва, башкыр, калмак, кумык, ногой, чечен, армян, түркмөн, бурят ж. б. элдердин топтору да К-дын курамына кирген. 15-к-дын башынан К. орус мамлекетине аскердик кызмат өтөй башташкан. 16-к-да Украинада Запорожье Сечи, Тер К-ынын ж-а Сибирь К-ынын жамааттары, Речь Поспо&shy;лита м-н чектешкен аймакты украин К-ынын поляк өкмөтүнө кызмат кылган өзгөчө тобу, 17- к-дын ортосунда Чыгыш Украинада Слобода К-ы пайда болгон. К. Сибирь, Ы. Чыгыш ж-а Россиянын түш. аймактарындагы жаңы жер&shy;лерди өздөштүрүүгө активдүү катышкан. 16–17- к-да К. кеңири автономияга ээ болушкан. Бар&shy;дык маанилүү иштер аскер чөйрөсүндө чечилип, жамааттын башында атамандар турган. Орус
өкмөтү акырындык м-н казак обл-тарынын ав&shy;тономиясын чектеп, К-ды толугу м-н өздөрүнө каратууга умтулушкан. 17–18-к-да К. өз эркин&shy;диги үчүн талбай күрөшүп, падышага каршы көтөрүлүштөргө жигердүү катышкан. С. Т. <i>Ра&shy;зин</i>, К. А. Булавин, Е. И. <i>Пугачёв</i> сыяктуу көтө&shy;рүлүштүн жетекчилери К-дан чыккан. Булавин&shy;дин көтөрүлүшү (1707–09) талкалангандан ки&shy;йин Дон К-ынын бир бөлүгү Кубанга, кийин Ос&shy;мон империясына өтүп кетишкен. Е. И. Пугачёв&shy;дун көтөрүлүшү (1773–75) жеңилген соң, Запо&shy;рожье Сечи жоюлган. 18–19-к-да бир катар ка&shy;зак аскерлери жоюлуп, падыша өкмөтүнө то&shy;лук баш ийген жаңы аскерлер (Астрахань, Орен&shy;бург, Кара-Деңиз, Сибирь, Кавказ, Забайкалье, Амур, К убань, Терек , Жети-Суу, Уссури) түзүлгөн. К-дын жалпы саны 4,4 млндон ашып, 63 млн теше жерге ээлик кылган. К-дын бар&shy;дык аскерлери адм. ж-а аскердик жактан Ас&shy;кер министрлигине баш ийген. К. 18 жаштан 20 жыл, 1909-жылдан 18 жыл аскердик кызмат
өтөшкөн. 18–20-к-да К. Россиянын согуштук кампанияларынын баарына катышып, Жети жылдык (1756–63), Ата Мекендик (1812), Кав&shy;каз (1817–64), Крым (1853–56) ж-а орус-түрк со&shy;гуштарында айырмаланган. 19-к-дын аягы – 20- к-дын башында К. укук тартибин ж-а мамле&shy;кеттин коопсуздугун камсыз кылууда кеңири пайдаланылган. Жарандык согуштун жүрүшүндө (1917–22) К. элдешкис эки лагерге бөлүнүп ке&shy;тишкен. Көпчүлүгү А. П. Богаевский, А. И. Ду&shy;тов, А. М. Каледин, П. Н. Краснов, К. К. Мамон&shy;тов, Г. М. Семёнов, А. Г. Шкуронун команда&shy;чылыгы алдында ак гвардиячылар, С. М. Будён&shy;ный, Б. М. Думенко, Н. Д. Каширин, Ф. К. Ми&shy;ронов жетектеген К. Совет бийлиги тарапта сал&shy;гылашкан. Ак гвардиячылар талкалангандан кийин миңдеген К. чет өлкөгө кетүүгө аргасыз болгон. 1920-ж. К. катмар катары жоюлган. 1936-ж. казак-орустарга Жумушчу-дыйкан Кы&shy;зыл Армиясына кызмат кылууга уруксат бери&shy;лип, Кавказ дивизиясы түзүлгөн. Улуу Ата Ме&shy;кендик согушта (1941–45) К. душманга каршы баатырдык м-н салгылашкан. 1990-жылдардын башында Россияда К. уюмдары кайра пайда боло баштаган. 1996-ж. январда РФ Президен&shy;тинин алдында К. аскерлеринин башкы баш&shy;кармалыгы түзүлүп, ал 1998-ж. РФ Президен&shy;тине караштуу Казактар маселеси б-ча башкар&shy;малыкка айланган.
1993-ж. «Кыргызстандагы Жети-Суу казакта&shy;рынын уюму» (атаманы М. И. Бучнев) түзүлүп, 2003-ж. «Кайра жаралуу» маданий-экон. борбо&shy;ру, 2006-жылдан «Кыргызстандагы Жети-Суу казактарынын республикалык уюму» (атаманы В. К. Бабичев) деп аталат. Уюмдун негизги мак&shy;саты – К-дын үрп-адат ж-а салтынын негизин&shy;де келечектеги муундарды мад-ттуулукка, спорт&shy;ко, патриоттуулукка тарбиялоо, наркомания ж-а наркобизнеске каршы күрөшүү. Билим бор&shy;бору, улуттук кийимдерин тигүү цехтери иш&shy;тейт, 3 чиркөөсү бар. Казак ырларынын респ. фестивалы өткөрүлөт. «Союз 2007» фестивалы&shy;нын чегинде «Зарница» казак хору эл аралык маданий программага катышат. «Казактар тынч&shy;тык жана туруктуулук үчүн» гезити ж-а «Кыр&shy;гызстандын Жети-Суу казак-орустары уюму» буклеттери чыгарылат. К. көп жашаган калк&shy;туу конуштарда баштапкы жамааттары түзүл&shy;гөн. «Кыргызстандагы Жети-Суу Казактарынын республикалык уюму» Россия К. союзунун бир бөлүгү ж-а Сибирь, Урал, Оренбург ж-а Жети- Суу К-ынын эл аралык уюмунун мүчөсү.


Ад .: Ист ория каз аче ства а зиа тск ой России. Екатеринбург, 1995. т. 1–3; Российское казачество / Отв. ред. Т. В. Таболина. М., 2003.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]