«КАЗАК САРЫ-АРКАСЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАЗАК САРЫ-АРКАСЫ</b> , Б о р б о р д у к К а&shy;з а к с т а н С а р ы - А р к а с ы, С а р ы -А р&shy;к а – Казакстандын борб. ж-а чыгыш бөлүк&shy;төрүндөгү түздүк-дөңсөөлүү зор аймак; айрым жерлеринде жапыз тоо массивдери, кырка тоо&shy;лор бар. Торгой коосу м-н Алтай тоолорунун аралыгында. Мелүүн алкактын талаа ж-а жа&shy;рым чөл зоналарында жайгашкан. Уз. 1200 <i>км</i>, туурасы 400–900 <i>км</i>. Батыш бөлүгү – өтө түзөң&shy;дөлгөн пенеплен, деңиз деңг. орт. бийикт. 300–

[[File:КАЗАК САРЫ-АРКАСЫ79.png | thumb | 
Сары-Арка түн.-чыгышындагы Эрмен-Тоо.]]
500 <i>м</i>. Мында эки жапыз тоо массиви – батыш жагында Улуу-Тоо (бийикт. 1113 <i>м</i>), түндүгүндө Көкчө-Тоо (Синюха тоосу, 947 <i>м</i>) көтөрүлүп жатат. Сары-Арканын чыгыш бөлүгү көтөрүңкү келип (500–1000 <i>м</i>), кокту-колоттуу. Анын борборунда Каркаралы тоосу (1403 <i>м</i>), чыгы&shy;шында Чыңгыз-Тоо (1469 <i>м</i>) ж-а Сары-Арканын эң бийик тоосу – Кызыл-Тас (Аксоран массиви, 1565 <i>м</i>) орун алган. Салыштырмалуу бийикт. 500–600 <i>м</i>ден ашпаган жапыз тоо массивдери дөбө-дөңсөөлүү ж-а жалдуу (салыштырмалуу бийикт. 10–50 <i>м</i>ден 100 <i>м</i>ге чейин) күдүрлүү түздүктөр – сары-аркалар м-н курчалган. К. С.-А. геол. жактан Урал-Моңгол геосинклиналь ал&shy;кагына кирет. Ал палеозойдун дисклокацияла&shy;нып метаморфизмделген сланец, кварцит, кум&shy;дук ж-а акиташ тектеринен түзүлгөн. Алар ме&shy;зозой-кайнозойдун чөкмөлөрү м-н жабылып жа&shy;тат. Көп бөлүгүн интрузия (гранит, диорит, пор&shy;фирит) ж-а эффузия (туф) тоо тектери ээлейт. Батыш бөлүгү каледон, чыгышы герцин бүктөлүү структураларына кирет.<br>
Климаты континенттик, түштүктү карай кес&shy;кин кургакчыл боло баштайт. Январдын орт. темп-расы –14°С…–18°С, июлдуку 20–24°С. Кы&shy;шында –40°Сге чейин суук, жайында 35°С ж-а андан ысык болот. Жылдык жаан-чачыны 200– 300 <i>мм</i>. Жайында кургакчылык, чаңдуу бороон ж-а керимсел болуп турат. К. С.-А. Иртыш д-нын алабы м-н Борб. Азия ички агымынын суу бөлгүчү болуп саналат. Ири дарыялары: Ишим (Иртыштын алабы), Нура, Сары-Суу. Көлдөрү көп, эң ирилери – Тенгиз (тайыз, би&shy;рок туздуу көл) ж-а Кургалжын. Түн. бөлүгүндө бетеге, ак кылкандуу талаа, түштүгүндө жарым
чөл өсүмдүктөрү өсөт. Бул аймакта таш көмүр (Караганды, Экибастуз бассейндери), темир (Ата&shy;суу), жез (Жезказган, Коңурата), марганец ру&shy;далары, алтын, сейрек кездешүүчү металлдар ж. б. бар. Дөңсөө негизинен жайыт катары пай&shy;даланылат; айрым жерлери айдалат.


Ад.: <i>Сваричевская З. А.</i> Геология Казахстана и
Средней Азии. Л., 1965; <i>Гвоздецкий Н. А., Николаев В. А.</i> Казахстан. М., 1971.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]