«КАБО-ВЕРДЕ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КА&#769;БО-ВЕ&#769;РДЕ</b> , К а б о - В е р д е Р е с п у б л и&shy;к а с ы – Африканын батыш жээгине жакын

[[File:КАБО-ВЕРДЕ52.png | thumb | none]]
жайгашкан өлкө. Атлантика океанындагы Жашыл Тумшук а-нан орун алган (бардыгы 18 арал, анын 9унда эл жашайт). Аянты 4033 <i>км</i><sup>2</sup>.
Калкы 499,4 миң (2008). Борбору – Прая (Сан&shy;тьягу а-нда). Расмий тили – португал тили. Акча бирдиги – эскудо. Адм. жактан эл жаша&shy;ган аралдары 17 муниципалдык округга бөлүнөт (к. таблицаны).
<table article='КАБО-ВЕРДЕ'>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)
</table>
К.-В. – БУУга (1975), Африка биримдиги уюму&shy;на (1975; 2002-жылдан Африка союзу), Бейта&shy;рап кыймылына (1975), ЭВФке (1978), Батыш Африка өлкөлөрүнүн экон. биримдигине (ЭКО-ВАС; 1975), Португал тилинде сүйлөгөн өлкөлөр коомуна (ПАЛОП; 1996) мүчө.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
. К.-В. – унитардык мамлекет. Конституциясы 1992-ж. 25-сентябр&shy;да кабыл алынган. Башкаруу формасы – пар&shy;ламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, түздөн-түз жалпы элдик шайлоодо 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея). Саясий партиялардын тизмеси б-ча 5 жылга шайланат, 66дан 72ге че&shy;йинки депутаттан турат. Аткаруу бийлигин
өкмөт ишке ашырат. Премьер-министр прези&shy;дент тарабынан дайындалат. Калган министр&shy;лерди ж-а мамл. катчыны премьер-министрдин сунушу м-н президент дайындайт. Өкмөт Улут&shy;тук ассамблеянын алдында жоопкерчиликтүү. К.-В-де көп партиялуу система орун алган. Же&shy;тектөөчү саясий партиялары: Кабо-Верде көз карандысыз африкалык партиясы (ПАИКВ), Демократия үчүн кыймыл (ДМД), Демокр. би&shy;римдик үчүн партиясы (ПДЕ).

==Табияты==
. Жашыл Тумшук а. жанартоодон пайда болгон. Жээктери негизинен тик, аска&shy;луу; ыңгайлуу гавандары аз, эң ириси – Сан- Висенти а-ндагы Минделу булуңу (өчкөн жанар&shy;тоонун суу астындагы кратери). Аралдардын ба&shy;сымдуу бөлүгүнө тилмеленген тоолуу рельеф мүнөздүү. Өлкөнүн эң бийик жери – Фогу а-нда&shy;гы жанартоо (2829 <i>м</i>). Чыгыш бөлүгүндөгү арал&shy;дары (Сал, Боа-Вишта, Маю) рельефинин кый-


[[File:КАБО-ВЕРДЕ53.png | thumb | Санту Антан аралындагы тектирленген каптал.]]
ла түзөңдүгү м-н айырмаланат, бийикт. 436 <i>м</i>ге
чейин. Бузулган жанартоо конустары ж-а каль&shy;дералары, лава платолору кеңири таралган. Тропиктик пассаттык климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айларынын (сентябрь–октябрь) орт. темп-расы жээктеринде 24–26°С, эң суугунуку (январь-февраль) 21–22°С, тоолордо темп-ра 3– 4°Сге төмөн. Аба ырайы жылдын басымдуу мез&shy;гилинде кургак ж-а ачык, октябрь – июнда хар&shy;матан деп аталган кургак ж-а ысык шамалдын таасири астында турат, август – октябрь – жаан&shy;чыл мезгил. Жаан-чачындын өлчөмү (жылына
300 <i>мм</i>ге чейин) жылдар б-ча бирдей эмес, кур&shy;гакчылык басымдуу, тоолордо нөшөрлөгөн жам&shy;гырдан кыртыш жуулуп кеткен учурлар да бо&shy;лот. Ири аралдарында мезгил-мезгили м-н соо&shy;луп калуучу кыска суу тармактары арбын. Ка&shy;лыбына келип туруучу суу ресурстары өтө аз (0,3 <i>км</i><sup>3</sup>); өлкөнүн ар бир тургунуна жылына 634 <i>м</i><sup>3 </sup>суу туура келет. Чарбада негизинен жер астындагы суу пайдаланылат. Суунун 90%и а. ч-нда (сугат жеринин аянты 1821 <i>га</i>), 7,3% коммуналык-тиричилик чарбасында, 1,8%и
ө. ж. ишканаларында керектелет. Жери а. ч-нда
көп жылдар бою ж-а сарамжалсыз пайдаланыл&shy;гандыктан, антропогендик чөлдөшүүгө кыйла дуушарланган. Жер кыртышы эрозиядан өтө жабырланып, таштак топурактар кеңири тарал&shy;ган. Өсүмдүктөр дүйнөсүнө жарды, ксерофиттик дарак ж-а бадал өсүмдүктөрү (ажыдаар дарагы, сидероксилон) тоолордун жетүүгө татаал жер&shy;леринде гана кездешет. Дарак өсүмдүктөрүн (ака&shy;ция, эвкалипт) ж-а эрозияга каршы көчөттөрдү отургузуунун эсебинен өлкөдөгү токойлуулук азыр 20%ке жеткен. Жаныбарлар дүйнөсүнө да жарды (жапайы болуп кеткен эчкилер, жашыл мартышка, кемирүүчүлөрдүн бир нече түрү); ор&shy;нитофаунасы кыйла ар түрдүү (куштардын 40тан ашык түрү уялайт). Жээк суусу балыкка бай. 2003-ж. коргоого алынган табигый аймак&shy;тын улуттук системасы түзүлгөн (жалпы аян&shy;ты 1 миң <i>га</i>).

==Калкы==
. Креол-кабо-верделиктер өлкөнүн кал&shy;кынын 73%ин түзөт; атлантика тилдеринде
24,4%и сүйлөйт; португалдар 2%. Калкынын жылдык орт. өсүүсү 0,6%. Төрөлүү (1000 тур&shy;гунга 24,4 бала) өлүм-житимден (1000 тургунга 6,5 адам) 4 эсе ашык. Калктын 56,4%и эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаш), балдар (14 жашка чейинки) 36,9%, 65 жаштан ашкан&shy;дар 6,7%. Калкынын орт. курагы 20,2 жаш. Жа&shy;шоонун күтүлгөн орт. узактыгы 71 жыл (эр&shy;кектердики – 67,7, аялдардыкы – 74,4 жыл). Калкынын 95%и христиандар – көбү католик&shy;тер, о. эле протестанттар да бар. Өлкөнүн кал&shy;кынын 82%тейи 3 аралда (56%и Сантьягу а-нда) жашайт. Шаар калкы 22% (2007). Ири шаарлары: Прая (калкы 124,7 миң; 2008), Мин-

[[File:КАБО-ВЕРДЕ54.png | thumb | Минделу шаарынын жалпы көрүнүшү.]]
делу (74,6 миң; Сан-Висенти а-нда), Санта- Мария (20,1 миң; Сал а-нда), Педра-Бадежу (10,0 миң; Сантьягу а-нда), Сан-Филипи (8,2 миң; Фогу а-нда).

==Тарыхы==
. 12-к-да алгачкы жолу Жашыл Тум&shy;шук а-дары ж-дө араб саякатчысы Идриси эс&shy;керген. Кийин венециялык деңиз саякатчысы А. Кадамосто (1455–56), португал саякатчыла&shy;ры Д. Афонсу, Д. Гомиша ж-а А. Нолилер (1455–
60) аркылуу бул аралдар европалыктарга кеңи&shy;ри таанылган. 1462-ж. Жашыл Тумшук а-на португалдар келип, Сантьягу а-на алгачкы ев&shy;роп. Рибейра-Гранди кыш-н (1533-жылдан шаар) негиздешкен. 1466-жылдан аралдарды португал&shy;дар ээлеп, 1495-ж. Португалиянын колониясы деп жарыяланган. 1564-жылдан Португалия ко&shy;ролдугуна баш ийген. 16-к-да аралдарга карак&shy;чылар кол салып турган (1585-ж. Ф. Дрейк баш&shy;таган англис каракчылары Рибейра-Гранди кыш-н тоноп кеткен). 15-к-дын аягы – 16-к-дын башында Жашыл Тумшук а-дары Африканын Гвинея жээгиндеги кул сатуу борборунун бири&shy;не айланган. 1581-жылдан арал Испания ээли&shy;ги, 1640-ж. кайрадан Португалиянын колония&shy;сы болуп калган. 1650–1879-ж. португалиялык Гвинея (Бисау) м-н бириккен. 17-к-да аралдар&shy;да плантациялык чарба өнүгүп, пахта, индиго, жүгөрү, 19-к-дан кофе өстүрүлгөн. Кул сатууга тыюу салынып (1876), аралдын экономикасы на&shy;чарлап, жерг. эл (өзгөчө андан пайда таап тур-




[[File:КАБО-ВЕРДЕ55.png | thumb | none]]
ган португал колониячылардын көбү) Сенегал, АКШ, Бразилия, Аргентина ж. б. өлкөлөргө массалык түрдө көчө баштаган. 1951-ж. Жашыл Тумшук а. деңиздин ары жагындагы Португа&shy;лия провинциясы статусун алган. 20-к-дын ортосунда бул аралдарда көз каранды эместик
үчүн улуттук-боштондук кыймыл башталган.
1956-ж. Көз карандысыз африкалык партия [1960-жылдан Гвинея ж-а Кабо-Верде а-нын көз карандысыз африкалык партиясы (ПАИГК) деп аталган] түзүлүп, анын генералдык секретары&shy;на А. Л. Кабрал шайланган. 1961-ж. аралдын тургундары Португалиянын жарандыгын алган, бирок көз каранды эместик үчүн күрөш (1963- жылдан партизандык согушка айланган) ула&shy;на берген. Португалиядагы Апрель рев-ясынан (1974) кийин аралда согуш аракеттери токтоп, 1974-ж. ноябрда ПАИГК партиясынын өкүлдө&shy;рү ж-а португалиялык өкмөт Жашыл Тумшук а-дарын көз карандысыз деп таануу ж-дө кели&shy;шимге кол коюшкан. 1975-ж. июндагы шайлоо&shy;до ПАИГК партиясы жеңишке жетип, прези&shy;дент болуп А. М. Перейра шайланган. 1975-ж. 5-июлда көз каранды эмес К.-В. Респ. жарыя&shy;ланган. Ошол эле жылы К.-В. БУУга мүчө бо&shy;луп, мурдагы СССР м-н дипл. мамилелерин түзгөн. Конституциялык мыйзам б-ча К.-В. Гви&shy;нея-Бисау м-н биригип, бир партиялуу режим түзүлгөн. А. М. Перейранын өкмөтү ири жеке менчик чарбаларды мамлекеттештирип, мамл.
чарба ж-а кооперативдерди түзүп, өлкөдөн ка&shy;чып кеткендердин жерин конфискациялап, өл&shy;көнүн а. ч-н өнүктүрүү ж. б. иштерди жасаган. 1980-ж. 14-ноябрда Гвинея-Бисауда мамл. төң&shy;көрүш болуп, ПАИГК бөлүнүп кеткен. 1981-ж.
январда К.-В. көз карандысыз африкалык партиясы (ПАИКВ) түзүлүп, конституциялык мыйзам б-ча К.-В. Гвинея-Бисаудан бөлүнүп
чыккан. 1990-ж. мамлекетте көп партиялуу сис&shy;тема киргизилип, 1991-ж. январда парламент&shy;тик шайлоодо Демократия үчүн кыймыл пар&shy;тиясы (МПД, 1990-ж. түзүлгөн) жеңишке жет&shy;кен. Анын өкүлү А. М. Монтейру К-В. мамлеке&shy;тинин президенти болуп шайланган. 1992-ж. 25-сентябрда өлкөдө жаңы Конституция кабыл алынып, көп партиялуу система бекемделген. Монтейрунун өкмөтү рынок экономикасын
өнүктүрүү ж-а чет элдик инвестиция киргизүү
саясатын жүргүзгөн. 2001-ж. январда өткөрүлгөн парламенттик шайлоодо ПАИКВ 40, МПД 30 орунду ээлеп, ПАИКВнин өкүлү П. Пиреш К.-В-нин Президенти болуп шайланган. 2006-ж. П. Пирештин президенттик ыйгарым укугу экин&shy;чи мөөнөткө узартылган. П. Пирештин жүргүз&shy;гөн саясаты экономиканы либералдаштыруу ж-а жакырчылык м-н күрөшүүгө багытталган.

==Чарбасы==
. ИДПнин көлөмү 3,7 млрд доллар (2007), аны киши башына бөлүштүргөндө 7 миң доллардан туура келет. ИДПнин реалдуу өсүшү 7% (2007). Өлкөнүн аралдарда жайгашуусуна, табигый ресурстарга жардылыгына, тез-тез ж-а узакка созулган кургакчылыкка ж. б. себептер&shy;ге байланыштуу анын экономикасы начар өнүк&shy;көн; көбүнчө импорттук энергия булактарына ж-а азык-түлүккө күнкор. Валютанын кыйла бөлүгүн (ИДПнин 20%ке жакыны) чет өлкөлөр&shy;дөгү кабо-верделиктерден түшкөн акча түзөт.<br>
Өлкөнүн экономикасында инвестициянын
(2006-ж. 60 млрд доллар чамасында) ж-а жеңил&shy;детилген кредиттин мааниси зор. Өлкөнүн экон. саясаты жеке менчик секторду чыңдоого, тейлөө
чөйрөсүн (айрыкча чет элдик туризм, аба ж-а суу
транспорту) өнүктүрүүгө багытталган. 20-к-дын аягында 40ка жакын ишкана мамлекеттин мен&shy;чигинде болгон; 2007-ж. алар бүт (улуттук ТАСV авиакомпаниясынан сырткары) менчиктештирил&shy;ген же жоюлган. Жеке менчик компаниялардын иш-аракетин мамл. агенттик көзөмөлгө алган. ИДПнин 73,8%и тейлөө чөйрөсүнө, 16,9%и
ө. ж-на, 9,3%и а. ч-на таандык.<br>
Энергетикасы импорттук энергия булактары&shy;нын (60%и нефть ж-а нефть продукциялары) негизинде иштейт. 2006-ж. 45 млн <i>кВт⋅с</i> электр
энергиясы өндүрүлүп (эл жашаган аралдарда
электр станциялары дизель м-н иштейт), 41,9 млн <i>кВт⋅с.</i> керектелген. Сал ж-а Маю а-нан жылына 60 миң т дан ашык туз, Санту-Антан
а-нан пуццолан, дагы башка табигый курулуш материалдары ж-а карапа сырьёлору (базальт, акиташ теги, гипс, чопо, каолин) казылып алы&shy;нат. Декорациялык таштарды иштетүүчү, куру&shy;луш материалдарын чыгаруучу ф-калар (Прая ш-нда, Маю ж-а Боа-Вишта а-нда) бар. А. ч. сырьёлорун кайра иштетет; алкоголсуз ичимдик-
терди, пиво, балык унун ж-а консерваларын (Прая, Сал а.), текстиль кездемелерин ж-а бут кийим (Манделу) чыгарат. Кеме ремонттолот (Минделу ш-ндагы Порту-Гранди); деңиз суусун тузсуздандыруучу з-ддор иштейт. Өндүрүштүк ишканалардын 80%тен ашыгы Сантьягу, Сан- Висенте, Сал а-нда жайгашкан.<br>
Тоолуу рельефине ж-а топурагынын күрсүздү&shy;гүнө байланыштуу а. ч. аз продукция берет. Азык-түлүктүн 80%тен ашыгы импорттолот же гуманитардык жардам иретинде сырттан келет.<br>
Өлкөнүн аймагынын 11,5% аянты а. ч-нда пай&shy;даланылат. 1990-жылдардагы кургакчылыкта дан эгин эгилген аянттын дээрлик 80%и кыс&shy;карган (21-к-дын башында 3 миң <i>га</i> сугат жер болгон). Буурчак, томат, жүгөрү, батат, картөш&shy;кө, төө буурчак, о. эле кокос пальмасы, бал ка&shy;мыш, кофе, банан, ананас, манго, жер жаңгак, клещевина өстүрүлөт. Мал чарбасы этке болгон ички муктаждыктын 95%ин, сүткө болгон мук&shy;таждыктын 25%ин камсыз кылат. 2000-жыл&shy;дын башталышында 640 миң чочко, 112 миң эчки, 22 миң уй болгон. Куш чарбасы өнүккөн (жумурткага болгон муктаждыкты толук камсыз кылат). Балык уулоонун мааниси зор (ИДПнин 5%и); жыл сайын 12 миң т чамасын&shy;да балык кармалат; деңиз продуктуларынын көбү Европа өлкөлөрүнө экспорттолот.<br>
Чет өлкөлүк туризм өнүгүүдө. Туристтердин
саны жылдан жылга өсүүдө (1993-ж. 20 миң турист келсе, 2007-ж. ал 320 миңге жеткен). Ту&shy;ризмден түшкөн киреше 50 млн доллардан ашат. Туризмдин негизги түрлөрү: кумдуу пляждарда эс алуу ж-а спорттук сайраңдоо (дайвинг). Банк&shy;кредиттик система 3 мамл. банкты, борб. банк&shy;ты, 4 коммерциялык, 3 офшордук банкты, 5 банкка кирбеген финансы ин-тун камтыйт.<br>
Автомобиль жолунун уз. 1,4 миң <i>км</i>. Өлкө аралдарда жайгашкандыктан, анда аба ж-а де&shy;ңиз транспорттору кеңири пайдаланылат. Не&shy;гизги порттору: Порту-Гранди (Минделу ш-нда; көбүнчө круиздик лайнерлер келет), Прая, Пал&shy;мейра (Сал а.). Деңиз соода флоту 8 кемени кам&shy;тыйт (жалпы 7,7 миң дедвейт; 2007). 8 аэропор&shy;ту (Илья-Брава а-нан башка бардык аралдарда) бар; эл аралык аэропорттору: Прая (Сантьягу а.), Рабил (Боа-Вишта а.), Амилкар (Сал а.).
Кабо-Верде акчасы.

[[File:КАБО-ВЕРДЕ56.png | thumb | Сан Филина порту.]]
Сырткы соодасы 827 млн долларды түзүп (2007), анын 727 млн доллары импортко, 100 миң доллары экспортко таандык. Экспортунда деңиз продуктулары, туз, банан, жер жаңгак басымдуулук кылат. Негизинен Испанияга (нар&shy;кынын 39,4%и), Португалияга (19,3%), Нидер&shy;ландга (11,3%), Германияга (10,9%), Маррок&shy;кого (4,1%) экспорттойт. Негизинен нефть про&shy;дуктуларын, азык-түлүк, машина ж-а жабдуу&shy;ларды Португалиядан (импорттук нарктын 42,2%и), Нидерланддан (10,6%), Испаниядан (6,5%), Италиядан (5,5%), Кот-д’Ивуардан
(5,2%), Бразилиядан (4,8%) алат.

==Маданияты==
. Мектепте б и л и м б е р ү ү системасы Португалиянын таасири м-н калып&shy;танган. К-В-де 6дан 12 жашка чейинки балдар
үчүн акысыз билим берүү киргизилип, үч бас&shy;кычтан турат: башталгыч мектеп – 6 жыл, то&shy;лук эмес орто мектеп – 3 жыл, толук орто (ли&shy;цей) мектеп – 2 жыл. Сабактар 3 багытта жүргүзүлөт: гуманитардык, табигый-ил. ж-а тех. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 81,2%ти түзөт. Негизинен Прая ш-нда ил. ме&shy;кемелер, ЖОЖдор, китепканалар ж-а музейлер; Сан-Висентиде Деңиз ж-а инж. илимдер ин-ту (1984), Минделуда Пед. ин-т жайгашкан.<br>
К.-В-де жума сайын чыгуучу басылмалар:
өкмөттүк – «Horizonte» (1975-ж. негизделген),
«Boletim Informativo» (1976, португал тилинде) ж-а көз каранды эмес – «A Semana» (1991, пор&shy;тугал ж-а анлис тилдеринде). Маалымат агент&shy;чилиги – «Inforpress» (1988). 1984-жылдан Теле
көрсөтүүсү, 1975-жылдан радио уктуруусу (пор&shy;тугал, француз ж-а креоль тилдеринде) иштейт. Телекөрсөтүүлөрдү ж-а радио уктурууларды
«Radio e Televisao de Cabo Verde» (RTS) мамл.
компаниясы ишке ашырат.
-к-дын 2-жарымынан К.-В-нин а д а б и я - т ы креол ж-а португал тилдеринде өнүккөн. Алгач креоль тилинде Ш. да Куньинин «Сүйүү

[[File:КАБО-ВЕРДЕ57.png | thumb | none]]

кайгысы» романы (1893), португал тилинде Ж. А. ди Алмейданын «Кул» романы (1856) жа&shy;рык көргөн. 19-к-дын аягы – 20-к-дын башын&shy;да фольклорго жакын поэтикалык түрдөгү – морна (Э. Тавариш, «Креолдук морна», 1931) ж-а коладейра пайда болгон. 20-к-дын 1-жары&shy;мында прозада социалдык проблематика басым&shy;дуулук кылган (П. Кардозу, «Гесперид багы» ро&shy;маны, 1928 ж. б.). 1936-ж. «Claridade» журна&shy;лы негизделип, белгилүү жазуучулар Б. Лопиш, М. Лопиш, акын Ж. Барбоза ж. б. эмгектениш&shy;кен. 1960–70-жылдарда рев-ялык маанайдагы поэзия (К. Кунотинин ырлары), 1990-жылдары психол. детектив роман жанры (Алмейда «Эки бир тууган», 1994) жаралган.
20-к-дын 2-жарымынан сүрөт өнөрү өнүк&shy;көн. Белгилүү сүрөтчүлөрү: Б. Барруш-Гиззи, Д. Ж. Корвалью, Л. Лопиш, Ж. Миранда, М. Фернандиш, М. Фигуэйра ж-а Ч. Фигуэйра ж. б. Эл ичинде карапа идиштерди кооздоо, жы&shy;гачты оюу-чийүү, самандан буюм согуу, токуу, ар кандай кооздуктарды жасоо иштери кеңири таралган.


Ад.: <i>Ряузова Е. А.</i> Португалоязычные литературы
Африки. М., 1972; <i>Григорович А. А., Грибанов В. В.</i> Кабо-Верде. М., 1988; <i>Данилов П. П., Шмельков П. М.</i> Република Кабо-Верде. Справочник. М., 2001; Кабо- Верде // БРЭ. Т. 12. М., 2008.
<i>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова</i>.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]