«КАБАРДА-БАЛКАРИЯ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАБАРДА-БАЛКАРИЯ</b> , К а б а р д а-Б а л к а р Р е с п у б л и к а с ы Россия Федарациясынын субъектиси. Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 12,5 миң <i>км</i><sup>2.</sup>. Калкы 891,3 миң (2008); негизинен кабарда (48,2%), балкар
(9,4%), орус (32%), украин (1,7%) ж. б. улут
өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 62,4 киши. Ислам (мусулман), о. эле правосла&shy;вие ж-а протестант диндерин тутат. Адм.-айм. жактан 9 районго, 8 шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Нальчик ш. Шаар калкы 56,6%. Ири шаарлары: Прохладный, Тырныауз.<br>
Түш. Федерация округуна кирет. Мамл. бий&shy;ликтин органдар системасы 1997-ж. кабыл алын&shy;ган Кабарда-Балкариянын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат. Мамл. башчысы – прези&shy;дент. Парламенти 2 палатадан (өкүлдөр ж-а мый&shy;зам чыгаруу) турат.<br>
Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экол. абалы канааттандырарлык. Республика
Чоң Кавказдын түн. капталында, Кабарда түздү&shy;гүндө жайгашкан. О. эле респ-нын аймагынан
Чоң Кавказдын эң бийик жери Эльбрус чокусу (бийикт. 5642 <i>м</i>; Россиянын да эң бийик жери) орун алган. Респ-нын аймагынын 33%ин түз&shy;дүк ээлейт. Январдын орт. темп-расы түздүктө&shy;рүндө –2...–5°С (кээде –32°Сге чейинки суук бо&shy;лот), тоолуу аймагында –11°С, июлдуку 21– 24°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 300– 400 <i>мм</i>ден 500–600 <i>мм</i>ге, тоо этектеринде 900– 1100 <i>мм</i>, бийик тоолорунда 2400–3000 <i>мм</i>ге че-

[[File:КАБАРДА-БАЛКАРИЯ49.png | thumb | Чоң Кавказдагы эң узун мөңгү – Безенги.]]
йин. Көптөгөн минералдуу булактары ж-а 2172ге жакын агын суулары (жалпы уз. 5470 <i>км</i>; Зол&shy;ка д-нан башка) бар. Дарыялары: Терек, Мал&shy;ка, Баксан. Түздүктөрүндө негизинен кара, тоо&shy;лорунда күрөң тоо-токой ж-а тоо-шалбаа топу&shy;рагы басымдуу. Талаа ландшафты өрдөгөн са&shy;йын жазы жалбырактуу токой (бук, эмен, граб), субальп ж-а альп шалбаасына өтөт. Мөңгүлөрү бар. Кен байлыктарынан нефть, вольфрам, мо&shy;либден, коргошун, цинк, алтын, калай, бенто&shy;нит чопосу, курулуш материалдар сырьёсу, таш көмүр казылып алынат.<br>
Бул аймакка кабардалар ж-а балкарлар 13– 15-к-да эле отурукташа баштаган. 1557-ж. Ка&shy;барда, 1827-ж. Балкария Россиянын курамына кирген. 1921-ж. Кабарда АОсу, 1922-ж. Кабар&shy;да-Балкар АОсу түзүлүп, 1936-жылдан Кабар&shy;да-Балкар АССРи болгон. 1944-ж. Балкария ав&shy;тономиясы жоюлуп, балкарлар респ-нын айма&shy;гынан күч м-н чыгарылган. 1957-ж. Кабарда-


Балкар АССРи калыбына келтирилген. 1992-ж. 5-январда респ-канын алгачкы президенти шай&shy;ланып, 1992-ж. 10-мартта учурдагы аталышы кабыл алынган.<br>
Республика Россияда өнүккөн тамак-аш ж-а
тоо-кен казуу ө. ж. ишканалары м-н өзгөчөлө&shy;нөт. РФте жемиш мөмөлөрүн жыйноо б-ча 8- орунда (жалпы РФте жыйналгандын 3,2%и), жүн өндүрүү б-ча 11-орунда (2,2%). К.-Б. – тоо&shy;лыжа спорту, бийик тоо туризми ж-а альпи&shy;низм б-ча негизги аймактардын бири. Регион&shy;дун дүң продукциясынын көлөмү 21389,9 млн рубль. Андагы а. ч-нын үлүшү 32,9%, ө. ж-дыкы 17% (2001). Чарбасы дан эгиндерин ж-а тех.
өсүмдүктөрдү өстүрүүгө, сүт, сүт-эт багытында&shy;гы мал асыроого багытталган. А. ч-га жарак&shy;туу жери 665,0 миң <i>га</i> (жалпы жер фондусунун 53,2%и), а. и. айдоо аянты 310,8 миң <i>га</i> (47,7%). Дан эгиндери (66,2%, буудай, жүгөрү, арпа), тоют
өсүмдүктөрү (20,7%) өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, же&shy;миш өстүрүү ж-а асыл-тукум жылкы (кабарда тукуму) асыроо, аарычылык өнүккөн. Ө. ж-нын негизги багыттары: тамак-аш (40,4%, жашыл&shy;ча-жемиш, ликёр-арак, кондитер, спирт, мине&shy;ралдуу суулар ж-а алкоголсуз ичимдиктер), ма&shy;шина куруу ж-а металл иштетүү (26,8%; ири ишканалары – «Машина куруу з-ду» ААК, «Кав&shy;казкабель» ЖАК, «Терекалмаз» ААК), түстүү ме&shy;таллургия (5,8%; «Гидрометаллург» ААК), ку&shy;рулуш материалдары (3,7%).
Т. ж-нун уз. 133,3 <i>км</i>, автомобилдики 3101,6
<i>км</i> (а. и. 1968,5 <i>км</i>и асфальтталган). Респ-нын аймагы аркылуу Түн.-Кавказ т. ж. тармагы,
«Кавказ» федерациялык автомагистралы өтөт. Эл аралык аэропорту бар. Респ-да 301 жалпы билим берүүчү, 28 башталгыч ж-а орто окуу жайы, 7 ЖОЖ (а. и. ун-т; филиалдар м-н), 5 театр (а. и. муз., куурчак), филармония, 2 бий ж-а ыр-бий ансамбли, 11 музей (а. и. Кайсын Кулиевдин үй-музейи ж. б.), 3 китепкана (а. и. азиздер үчүн) бар.


Ад.: Кабардино-Балкария//Большая Российская энциклопедия. Т. 12. М., 2008.

<p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p>
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]