«ЖЕР» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ЖЕР</b> – Күн системасына кирүүчү планета. Күндөн алыстыгы б-ча 3-орунда,
өлчөмү ж-а массасы б-ча
чоң планеталардын ичинен 5-орунда турат. Массасы 5976 ⋅ 10<sup>21 </sup><i>кг</i> (Күн массасынын 1/330000 бөлүгү), орт. тыгыздыгы 5520 ''кг/м''<sup>3</sup>, экватордук диаметри 12 756 ''км''. Өз огунда ай&#xAD;лануу мезгили 23 ''саат,'' 56 ''мин.'' Экватор тегиз&#xAD;дигинин эклиптика тегиздигине болгон кыйша&#xAD;юусу 23°26′. Ошого байланыштуу жыл мезгилде&#xAD;ринин алмашуусун пайда кылат. Күндүн тар&#xAD;туу күчүнүн таасиринен Күн системасындагы башка телолор сыяктуу эле, Ж. тегеректен бир аз айырмаланган эллипс б-ча Күндү айланат. Ж-дин эллипс орбитасынын бир фокусунда Күн жатат да, Ж. м-н анын ортосундагы аралык бир жылдын ичинде 147,117 млн ''км''ден (перигелий) 152,083 млн ''км''ге (афелий) чейин өзгөрөт. 149,6 млн ''км''ге барабар болгон Ж. орбитасынын жа&#xAD;рым огу Күн системасындагы аралыкты өлчөө&#xAD;нүн бирдик чени (к. ''Астрономиялык бирдик)'' болуп саналат. Ж-дин орбита б-ча кыймылы&#xAD;нын ылдамдыгы орто эсеп м-н 29,765 ''км/сек'', бирок ал 30,27 ''км/сек''дан (перигелийде) 29,27 ''км/сек''га (афелийде) чейин өзгөрөт. Мындан тышкары Ж. Күн системасы м-н бирге Галак&#xAD;тиканын борборун да айланат (орт. ылдамдыгы 250 ''км/сек'', айлануу мезгили 200 млн жыл). Ж-дин айланасында, орто эсеп м-н 384400 ''км'' аралыкта, анын жандоочусу Ай Ж-ди эллипс орбитасы б-ча тегеренип жүрөт. Ж-дин Күндү бир жолу айланып чыккан мезгили жыл, б. а. 365 сутка 5 ''с''. 48 ''мин'' 46 ''сек''. Ж. өз огунда айла&#xAD;нып, күн м-н түндү пайда кылат, убакыт бирди&#xAD;ги болгон сутканы түзөт. Ж-дин өтө татаал фор&#xAD;масы өз огунда айлануудан пайда болуучу бор&#xAD;бордон четтөөчү күчтүн, гравитациянын, 
[[File:ЖЕР132.png | thumb | Жердин космостон көрүнүшү.]]



[[File:ЖЕР133_1.png | thumb |ЖЕР. ФИЗИКАЛЫК КАРТА. Масштабы 1:115 000 000]]

[[File:ЖЕР133.png | thumb | ЖЕР. ФИЗИКАЛЫК КАРТА. Масштабы 1:115 000 000]]


рельеф пайда кылуучу ички ж-а тышкы күч&shy;төрдүн аракетинен келип чыккан (к. <i>Геоид</i>). Гео&shy;дезияда, картографияда ж. б. ил.-практикалык маселелерди чечүүдө Ж-дин эллипсоид түспөлү кабыл алынган. Ж. Күн системасындагы баш&shy;ка планеталардан тиричилик, адам коомунун
өсүп өнүгүшү м-н айырмаланат. Азыркы учурда&shy;гы космогониялык көз караштар б-ча, Ж. мын&shy;дан 4,7 млрд жыл мурда, Күндүн айланасында&shy;гы мейкиндикте газ м-н чаң түрүндөгү чачыран&shy;ды заттардын гравитациялык конденсацияла&shy;нышынан пайда болгон (к. <i>Космогония, Күн си&shy;стемасы</i>). Калыптануу учурунда радиоактивдүү элементтердин таасиринен Ж-дин ички бөлүктө&shy;рүнүн ысый башташы, Ж. заттарынын диффе&shy;ренциацияланышына (жиктелишине) алып кел&shy;ген. Дифференциация Жер шарын хим. курамы ж-а физ. касиеттери б-ча бири биринен айыр&shy;маланган геосфераларга (катмарларга) бөлгөн. Ж-дин борборунда ядро, ядрону курчап жаткан катмар мантия пайда болуп, ал эми мантиядан бөлүнүп чыккан жеңил эриген заттардан тур&shy;ган эң үстүнкү катмар – ж е р к ы р т ы ш ы түзүлгөн. Бул 3 геосфера кээде «катуу» Ж. деп аталат. Алардан тышкары Ж-дин сырткы гео&shy;сфералары да бар. Ж-ди курчап жаткан аба кат&shy;мары – атмосфера, суу катмары – гидросфера. Бул 2 геосфера Ж. түпкүрүнөн бөлүнүп чыккан буу м-н газдардан пайда болгон (алар азыр да толукталып турат). Жер бети, гидросфера, о. эле атм-ранын астыңкы, Жер кыртышынын үстүнкү бөлүктөрү биригип, г е о г р а ф и я л ы к же л а н д ш а ф т т ы к к а б ы к деп аталат. Геогр. кабыктагы физ. ж-а хим. шарттан тири&shy;чилик пайда болгон. Тирүү заттар геол. агент катары өтө маанилүү орунда тургандыктан, орг. дүйнө тараган чөйрө б и о с ф е р а деп
өзүнчө бөлүнгөн. Жер бетинин 361,1 млн <i>км</i><sup>2</sup>ин
же 70,8%ин Дүйнөлүк океан ээлесе, 149,1 млн <i>км</i><sup>2</sup>ин же 29,2%ин кургактык түзөт. Ж-дин эң бийик жери Гималайдагы Жомолунгма чоку&shy;су (8848 <i>м</i>), эң чуңкур жери Тынч океандагы Мариана кобулу (11022 <i>м</i>). Ж-дин гравитация&shy;лык, магниттик ж-а электр талаалары болот. Анын гравитациялык тартуу күчү (к. <i>Жердин гравитациялык талаасы</i>) Айды өз орбитасын&shy;да кармап турат.
Ж-дин түзүлүшү, түспөлү, кебетеси (формасы),
Ааламдагы орду ж-дөгү азыркы маалыматтар – илгертен берки изилдөөлөрдүн натыйжасы. Ба&shy;йыркы замандарда Ж-дин формасын аныктоо&shy;го көп аракет жасашкан. Мис., индустар Ж-дин кебетеси лотос сымал дешсе, вавилондуктар аны суу курчап турган тегерек тарткан жалпак арал түрүндө элестешкен. Мындан 3 миңче жыл мур&shy;да Ж-дин формасы ж-дө туура түшүнүктөр пай&shy;да боло баштаган. Байыркы халдейлер Айдын тутулуусунан Ж-дин шар түрүндө экенин 1-жолу байкашкан. Пифагор, Парменид (б. з. ч. 6–5-к.)
ж-а <i>Аристотель</i> бул кубулушту ил. жол м-н аныктоого аракет кылган. Байыркы илимпоз&shy;дордун көбү Ж. Ааламдын борбору (геоборб. окуу) деп эсептешкен, бирок гелиоборб. (Күн – дүйнөнүн борбору) көз караштар да болгон. О. кы&shy;лымдарда Ж-дин шар сымал экени ж-а кыймы&shy;лы жокко чыгарылган. Кайра жаралуу доорун&shy;дагы <i>Географиялык улуу ачылуулардан</i> кийин Ж-дин формасы ж-дөгү туура түшүнүктөр кай&shy;радан өөрчүй баштаган. 1543-ж. Коперник дүй&shy;нөнүн гелиоборб. системасын ил. негизде анык&shy;таган. Ж-дин «катуу» бөлүгүнүн структурасы 20-к-да сейсмологиянын жетишкендиктеринен улам такталган. 20-к-дын 2-жарымында раке&shy;та, спутниктердин жардамы м-н атм-ранын жогорку катмары ж-а магнитосфера изилден&shy;ди. Ж-дин турпатын ж-а өлчөмүн геодезия, Аалам телосу катары кыймыл-аракетин астроно&shy;мия, заттарынын физ. абалын, бардык геосфе&shy;ралардагы физ. процесстерди, күч талааларын геофизика, хим. элементтердин таралыш зако&shy;нун ж-а алардын миграция процессин геохимия, жер кыртышынын курамын ж-а анын өнүгүү тарыхын геол. илимдердин комплекси, геогр. кабык м-н биосферадагы табигый процесстерди география ж-а биология илимдери изилдейт.
<br>Ж-дин чоң аймакты ээлеп жаткан эң сырт&shy;кы катмары – магнитосфера (Жер айланасын&shy;дагы мейкиндик). Ж-дин магнит талаасы Күн&shy;дөн келген заряддуу бөлүкчөлөрдү тосуп, плане&shy;танын айласында Жердин радиациялык алка&shy;гын түзөт (к. <i>Жер магнетизми)</i>. «Катуу» Ж. м-н бирге айланып, аны курчап жаткан аба катма&shy;ры – <i>атмосфера</i>. Атм-ранын 200 <i>км</i> бийиктик&shy;ке чейинки негизги компоненти – азот. Андан жогору кычкылтек атомдорго ажырап, 600 <i>км&shy;д</i>ен баштап гелий, ал эми 2 миң <i>км</i>де суутек басымдуулук кылып, Ж. айланасында суутек таажысын пайда кылат. Геогр. кабыктагы физ., хим., биол. процесстердин бирден бир булагы болгон Күн нуру атм-ра аркылуу Жер бетине
өтөт. Ж-ди курчап жаткан суу катмары (гидро&shy;сфера) туташ эмес. Анын 94%ин океан-деңиз&shy;дер , 4%ин жер астындагы суулар, 2%ин кар&shy;муз-мөңгүлөр, 0,4%ин – кургактыктагы суулар (дарыя, көл, саз), бир азын атм-ра м-н организм&shy;дердин курамындагы суулар түзөт. Суу масса&shy;лары бири-бирине өтүп турат. Гидросферада бар&shy;дык хим. элементтер бар. Ж-дин эң үстүнкү «ка&shy;туу» катмары – жер кыртышы (А). Анын түзүлүшү өтө татаал ж-а бир тектүү эмес. Жер кыртышынын ичинен кеңири тараганы – мате&shy;риктик ж-а океандык кыртыш. Материктик кыртыш 3 кабаттан турат: үстүнкү (чөкмө ка&shy;бат, калыңдыгы 0–20 <i>км</i>), ортоңку (шарттуу түрдө «гранит» кабаты, 10–40 <i>км</i>) ж-а астыңкы («базальт» кабаты, 10–70 <i>км</i>). Океан түбүндө
чөкмө кабаттын калыңдыгы бир нече жүз <i>м</i>ге араң жетет; «гранит» кабаты жок. Анын ор-

[[Категория:3-том, 215-326 бб]]