«ИНДЕЙЛЕР» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ИНДЕЙЛЕР</b> – этностук топ, Американын (эс&shy;кимостор м-н алеуттардан башка) жерг. калкы. И. деген аталыш 15-к-дын аягында Американы ачуучулардын (Х. Колумб ж. б.) жаңы табыл&shy;ган материкти Индия, анын элин И. деген туу&shy;ра эмес түшүнгөндөрүнө байланыштуу келип
чыккан. И-дин жалпы саны болжол м-н 32–45 млн киши, а. и. АКШда 2 млн, Канадада 385 миң, Мексикада 8–15 млн, Гватемалада 5 млн, Парагвайда 4,5 млн, Эквадордо 3,7 млн, Перуда 7 млн, Боливияда 3,6 млн, Чилиде 0,8 млн ж-а Бразилияда 230 миң (2005). И. АКШ ж-а Кана&shy;дада англис ж-а француз, Түш. Америкада ис&shy;пан ж-а португал тилинде сүйлөшөт. И. европа&shy;лыктар келгенге чейин шаманизм, тотемизм ди&shy;нин тутушса, кийин көпчүлүгү христиан (като&shy;лик, протестант) динин кабыл алышкан. И. соң&shy;ку палеолит доорунда (болжол м-н мындан 15–
10 миң жыл мурда) Беринг кысыгы аркылуу
Америкага келишкен түн.-чыгыш азиялыктар&shy;дын тукумдары. И. аңчылык, жыйноочулук, балыкчылык, айрым аймактарда дыйканчылык ж-а мал чарбачылык м-н кесиптенишип, жер төлөдө, үстү тери м-н жабылган конус сымал алачыкта ж-а үйлөрдө жашашкан. Алар бугу, багыш, бизон терисинен жасалган кийим ки&shy;йишип, кооздуктарды тагынышкан. Айрымда&shy;ры белинен ылдый жамынгычтарды колдонуш&shy;кан. Уруу башчысы башына бүркүт канатынан жасалган баш кийим кийип, айбан сөөгү, тиши

[[File:ИНДЕЙЛЕР117.png | thumb | Түндүк америкалык индейлердин уруу башчысы.]]
ж. б-дан жасалган кооздуктарды пайдаланып, денесине ж-а бетине сүрөт тарттырган. Тамак&shy;ашы негизинен эт (этти кургатып майдалап, май м-н аралаштырат), балык, жёлудь уну ж-а жер&shy;жемиштер. И-дин дүйнөлүк мад-тка кошкон са&shy;лымдары чоң. Алар эң жакшы арх-ралык эс&shy;теликтерди (мис., майялардын Тикаль, Копан,
Чичен-Ице, Ушмал сыяктуу жүздөгөн шаар-мам&shy;лекеттери, храмдар ж. б.), көркөм иск-во ж-а элдик чыгармаларды жараткан. Дүйнө элдери И-ден картөшкө, күн карама, какао, пахта, та&shy;меки өстүрүүнү үйрөнүшкөн. Европ. колониялаш&shy;тыруу И-дин табигый өнүгүү жолдорун үзгүлтүк&shy;кө учураткан. Түн. Америкада И-дин көбү ко&shy;лонизаторлор тарабынан атылып, калгандары АКШ ж-а Канадага резервацияларга айдалган. АКШда И-дин көпчүлүгү амер-тар м-н ассими&shy;ляцияланып, шаарларда ж-а айылдарда жу&shy;мушчу ж-а дыйкандардын катарын толуктаган. Түш. Америкада И-дин көпчүлүгү кырылган, калгандары өздөрүнүн маданий-салттык үрп&shy;адатын сактап калган ж-а өз укуктары үчүн тал&shy;бай күрөшүп келген. 20-к-дын ортосунан И. эт&shy;ностук ж-а саясий өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили ж-а мад-ты өнүгө баштаган. Учурда Латын Америкасында кечуя, аймара, ацтек, ки&shy;че, какчикели, Юкатан майялары, маме, арау&shy;кан, гуахиро, Түн. Америкада түн. атапаскалар, навахо, ирокез, чирок, оджибве ж. б. индей эл&shy;дери жашашат. Резервация аймактарында шаар-

[[File:ИНДЕЙЛЕР118.png | thumb | Гуамбиано индей аялдары. Колумбия.]]


лар пайда болуп, АКШ ж-а Канадада билим бор&shy;борлору, коллеждер, Улуттук конгресс, Улут&shy;тук совет, Улуттук бир туугандык ж. б; ал эми Түш. Америкада Индей элдеринин бүткүл дүй&shy;нөлүк совети ж. б. көптөгөн эл аралык уюмда&shy;ры түзүлгөн. 


<p align='right'><i type='author'>Ш. Керимова.</i></p>
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]