«ЖОМОК» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ЖОМОК</b> , ж ө ө ж о м о к – элдик оозеки чыг&shy;лыктын эң байыркы жанрларынын бири, кара сөз түрүндөгү аңгемелер. Ж-тун айрым элемент&shy;тери алгачкы коомдук түзүлүштүн учурунда эле пайда болуп, мезгилдин өтүшү, доордун алма-


шылышы м-н өркүндөп отурган. Ал муундан&shy;муунга оозеки таралып келген. Ж-то элдин ар кайсы доордогу тиричилиги, айлана-чөйрөгө мамилеси, келечек ж-дөгү ой-тилеги баяндалат. Бирок булардын көпчүлүгү демейдеги адам тур&shy;мушуна туура келе бербеген же такыр эле ок&shy;шобогон, ойдон чыгарылган апыртма окуялар аркылуу берилет. Ж-тордун ж-а жөө жомоктор&shy;дун кириш бөлүгү жомок башы аталат. Мис.,
«Манаста»: «...Көбү жалган, көбү чын, Көпчү&shy;лүктүн көөнү үчүн...» деген саптар м-н айтылса, жөө жомоктордо «Илгери-илгери өткөн заман&shy;да...», «Бар экен, жок экен...» дегендей салттуу сүйлөмдөр м-н башталат. Ал эми салттуу бүтүшү
«Манас» эпосунда башкы каармандардын ка&shy;йып болушу м-н аяктаса, жөө жомок соңу ата&shy;лат. Мис., жомоктордо «...Ушинтип жыргап&shy;куунап жашап калышыптыр...» дегендей бүтүм
чыгарылат. Ж-ко каарман болуп адам эле эмес,
өңчөй айбанаттар да, ал тургай жансыз нерсе&shy;лер деле кире берет. Алардын баары адамча сүйлөп, адамча ойлонот; адамга каалаган учур&shy;да жардамга келчү кыйбас дос же касташкан душман болот. Ж-ко мүнөздүү дагы бир ка&shy;сиет – ар кайсы элдин Ж-торунда окшош идея&shy;нын, теманын, сюжеттин, образдын жолугушу. Бул экон., тарыхый шарттын окшоштугу м-н түшүндүрүлөт. Ж-тогу окшоштуктар ар бир эл&shy;дин өзүнө гана таандык улуттук мүнөзгө ээ (мис., кыргыз Ж-торуна көчмөн турмушту, жоокерчи&shy;лик заманды сүрөттөө, ошого жараша башкы каармандын «алты ай минсе арыбас» аргымак атчан жүрүшү ж. б. өзгөчөлүктөр мүнөздүү). Кыр&shy;гыз Ж-тору төмөнкүдөй бөлүнөт: 1) айбанаттар ж-дөгү Ж-тор; 2) кереметтүү Ж-тор; 3) турмуш&shy;тук Ж-тор. Булардын байыркысы – а й б а&shy;н а т т а р ж-дөгү ж-а к е р е м е т т ү ү Ж-тор. Таптык коомго чейин эле жаралгандыктан, алар&shy;дын көбүндө магиялык, мифтик, тотемдик түшүнүктөр чагылдырылган (буга «Кожожаш&shy;тын» айрым эпизоддору мисал). Бара-бара ал түшүнүктөрдөн анча-мынча гана элемент калып, Ж-тордун айбандар ж-дөгүсү тамсил катары, ке&shy;реметтүү деп аталганы элдин кыялын, келечек&shy;ке ой-тилегин туюндуруу максатын көздөгөн. Т у р м у ш т у к Ж-тор негизинен феодализм мезгилинде өнүгүп калыптанган. Булар компо&shy;зициялык жагынан анекдотко жакын келет. Кыргыз элинин бул топко кирчү Ж-тору О. Азия&shy;дагы башка элдердегидей эле, Алдар Көсөө, То&shy;лубай сынчы, Асан Кайгынын ысымдары м-н байланышта айтылып, элдин турмушу, үрп-ада&shy;ты даана сүрөттөлөт; сараң бай, алдамчы соо&shy;дагер, зулумдук кылгандар ашкереленет. Кыр&shy;гыз Ж-торун өз өзүнчө бөлүүдө фольклорист-оку&shy;муштуулар К. <i>Мифтаков</i>, М. <i>Богданова</i>, К. <i>Рах&shy;матуллин</i>, З. <i>Бектенов</i>, Т. <i>Байжиев</i>, С. <i>Мусаев</i>, Ж. <i>Таштемировдун</i> эмгеги чоң. Бул жанрдын кара сөз түрүндөгү майда аңгемелери ж ө ө
ж о м о к делет. Кыргыз эл жомоктору оозеки
чыг-лыктын башка түрүндөй эле 1920-жылдар&shy;дан тартып жыйнала баштаган (К. Мифтаков, Ы. Абдрахманов, Ж. Жамгырчиев ж. б.). 1930– 40-жылдарда гезит-журналдарга жарыяланып турган, өзүнчө жыйнак болуп биринчи жолу 1957-ж. жарык көргөн. Кыргыз эл жомоктору&shy;нун көбү бир нече тилдерге которулган. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]