«ДЕМ АЛУУ» барагынын кодун көрүү

'''ДЕМ АЛУУ''' – жаныбар м-н өсүмдүк организми&shy;не айлана-чөйрөдөн кычкылтекти сиӊирип, зат&shy; алмашуунун акыркы продуктусу болгон көмүр кычкыл газын бөлүп чыгарууну камсыз кылуу&shy;чу физиологиялык процесстердин жыйындысы. Бул процессте организмдин тиричилигине керектүү энергия бөлүнүп чыгат. Татаал ферменттик процесстерден улам организмде органикалык заттар (уг&shy;левод, май, белок) процесси жүрөт да, ал Дем  алуунун негизин түзөт. Ж а н ы б а р л а р д ы н Дем  алуусу. Бир клеткалуу ж-а кээ бир майда жа&shy;ныбарларда кычкылтек м-н көмүр кычкыл газы дененин бүткүл сырткы бети аркылуу өтөт. Та&shy;таал түзүлүштүү организмде кычкылтек тыш&shy;кы чөйрөдөн атайын дем алуу органдары (өпкө, бакалоор) аркылуу канга өтүп, андан тышка көмүр кычкыл газы түрүндө бөлүнүп чыгат (сырт&shy;кы Дем  алуу). Сырткы Дем  алуу адамда ж-а сүт эмүүчүлөрдө көкүрөк клеткасынын көлөмүнүн өзгөрүшү (дем алуу, дем чыгаруу) м-н болот. Анда өпкөнүн аль&shy;веолаларында кычкылтек ж-а көмүр кычкыл газынын парциалдык басымы дайыма сакталат. Адамдын Дем  алуусу атмосфера абасы м-н өпкө альвеола абасынын ортосундагы алмашууну, альвеола абасы м-н кандын ортосундагы газ алмашууну, кан аркылуу газдарды ташуу, кан м-н ткандын

ортосундагы газ алмашууну ж-а клеткалык Дем  алуунун механизмин камтыйт. Сырткы Дем  алууну сүйрү мээдеги борбору башкарат. Клетка ж-а ткандын кычкылтекти керектеши аларда көмүр кычкыл газынын пайда болушу ткандык Дем  алуунун негизин түзөт. Окистенүү процессинде органикалык заттардан суутек бөлүнүп, ткандарга кирген кыч&shy;кылтек м-н кошулат (ткандык Дем  алуу). Ө с ү м&shy;д ү к т ө р д ү н Дем  алуусу. Өсүмдүк бардык органы, тканы ж-а клеткасы м-н дем алат. Дем  алуунун ыл&shy;дамдыгы бөлүнүп чыккан көмүр кычкыл газы м-н сиӊирилген кычкылтек санына карай анык&shy;талат. Дем  алуу жаш өсүмдүктүн өсүүчү органдары м-н ткандарында күчтүү, репродукция орган&shy;дары м-н жалбыракта активдүү, сабак м-н та&shy;мырда начар өтөт. Жарыкта өсүүчү өсүмдүккө караганда көлөкөдөгүлөрү – начар, бактериялар, көк зеӊкерлер өтө активдүү дем алат. Температура жогорулаган сайын Дем  алуу күчөйт. Кыштоочу өсүмдүк ткандарында да Дем  алуу жүрөт, кээ бир физикалык-химиялык козгоолор (жаралануу, айрым уу зат&shy;тары, наркотиктер) аны ылдамдатат. Кургак урукка караганда нымдалган, көптүрүлгөн, өнө баштаган урукта Дем  алуу жүз, миӊ эсеге көп. Ак&shy;тивдүү өсүү мезгили бүткөндөн кийин Дем  алуу жай&shy;ланат, урук, мөмө бышкан мезгилде анын ыл&shy;дамдыгы азаят.

Ад.: Биохимия клеточного дыхания. М., 1960; Курс физиологии растений. 3-е изд., М., 1971. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]