««ДИВАН ЛУГАТ-ИТ-ТҮРК»» барагынын кодун көрүү

'''«ДИВАНУ ЛУГАТ-ИТ-ТҮРК»''' («Түрк тилдеринин
түшүндүрмө сөздүгү») – 11-к-дын экинчи жары&shy;мында жашаган энциклопедиячы түрколог, тил&shy;чи-лексиколог ''Махмуд Кашгаринин'' эмгеги. Сөздүктө 7500дөн ашык түрк сөзү камтылган: ошол кездеги түрк тилдеринин фонет. ж-а грам&shy;мат., диалектилик өзгөчөлүктөрү, түрк уруула&shy;рынын тарыхы, жайгашкан аймактары, этно&shy;графиясы, оозеки көркөм чыгармаларынан үлгү&shy;лөр, тилдеринин жиктелиши ж-дө маалымат&shy;тар берилген. Сөздүктүн дагы бир баалуулугу – ал түзгөн дүйнөнүн ошол мезгилдеги тегерек картасы. Эмгекте 290 макал-ылакап, 100 чама&shy;луу ыр, 100гө жакын шаар, кыштактардын (мис., Аргу, Баласагун, Барсган, Фараб ж. б.), геогр. атоолор (мис., Ертиш, Иле, Жейхун, Ысык- Көл ж. б.), уруулардын аттары (мис., аргу, кыр-

[[File:«ДИВАНУ ЛУГАТ-ИТ-ТҮРК»90.png | thumb | М. Кашгари түзгөн картанын көчүрмөсү. 1333-жылкы (мусулман жыл санагы – хижра боюнча) басылышы&shy;нан алынган.]]


кыз, басмыл, чигил, тукси, ягма ж. б.), аларга тиешелүү түшүнүктөр, аныктамалар келтирил&shy;ген. Анын ичинен түрк уруусунун бири катары кыргыздар үч жолу эскерилген. Карта ж-а сөз&shy;дүктөгү кээ бир аталыштар б-ча айырмачылык&shy;тын бар экенинен улам, анын түзөтүлгөнүн бай&shy;коого болот. Эмгектин бир нускасы 1914-ж. та&shy;былып, ошондон автору М. Кашгари экени аныкталган. Сөздүк азырынча 1914-ж. Стамбул&shy;дун эски китеп базарынан Али Эмири сатып алган көчүрмө нуска б-ча белгилүү. Аны М. Каш&shy;гари өзү жазган түп нускадан 1266-ж. Абу Бакр ал-Дамаски көчүргөн экен. Көчүрмө нуска Стам&shy;бул ш-нын Фатих китепканасында сакталган. Муну К. Рифат иретке келтирип, 1–2- (1915) ж-а 3-томун (1917) Стамбулдан басып чыгарган. Ан&shy;дан Б. ''Аталай'' түрк тилине (1939–43), С. Мутал&shy;либов өзбек тилине (1960–63) которгон. С. Му&shy;таллибовдун котормосу (3 том) 1967-ж. Ташкен&shy;ттен басылып чыккан. Изилдөө иштерине ка&shy;раганда, «Д. л.-и.-т.» 1072–83-жылдар аралы&shy;гында Багдад же Кашкар же Нишапур, балким Самаркандда жазылып бүтсө керек. Картасын И. Умняков изилдеп, эки жолу жарык көргөн.

Ад.: ''Жузе П. К.'' Дивану лугат-ит-түрк// «Известия восточного факультета Азербайжанского государ&shy;ственного университета им. В. И. Ленина», Т. 1, 1926; т. 2, 1928; ''Кононов А. Н.'' Махмуд Кашгарский и его Дивану лугат-ит-түрк//«Советская тюркология», Баку, 1972, ¹ 1; ''Орузбаева Б. О.'' Словарь Махмуда Кашгари как источник для изучения лексики кир&shy;гизского языка в историческом плане//«Советская тюркология», 1972, ¹ 1; ''Осмоналиева Б.'' Об отраже&shy;нии лексики киргизского языка в словаре Махмуда Кашгари «Дивану лугат-ит-түрк»//«Советская тюрко&shy;логия», 1972, ¹1; ''Чоротегин Т. К.'' Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын «Дивану лугат-ит-түрк» сөз жыйнагы (1072–1077). Б., 1997.
''Б. Орузбаева, Т. Ахматов.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]