«ДАН» барагынын кодун көрүү

'''ДАН''' – дан өсүмдүктөрүнүн уругу. Ал – негизги азык, мал үчүн аралаш тоют, ө. ж. сырьёсу. Д-дан ун, акшак, нан, макарон ж-а кондитер азыктары жасалып, адамдын тамакка болгон керектөөсүнүн кыйла бөлүгүн канааттандырат. Д. малга ж-а куштарга сапаттуу тоют катары
чоӊ роль ойнойт. Д. кабыксыз (буудай, кара буу&shy;дай,жүгөрү)ж-акабыктуу(арпа,сулу,таруу, күрүч, сорго ж. б.) болот. Кабыкча, түйүлдүк ж-а эндоспермден турат. Кабыкча Д-ды сырткы
чөйрөнүн зыяндуу таасиринен – мех. жарака&shy;дан ж-а ал аркылуу түйүлдүккө уулуу заттар&shy;дын киришинен сактайт. Д-дын эӊ негизги мас&shy;сасын эндосперм түзөт. Эндосперм крахмал м-н белоктордон турат. Андан мыкты ун алынат. Эндоспермдин сырты алейрон кабыкчасы м-н капталган. Д-дын төмөнкү бөлүгүндө болочок тамыр, сабак өнүп чыгуучу түйүлдүк орун ал&shy;ган. Ал белок, май, кант, витамин ж-а фермен&shy;ттерге бай. Буудай Д-ынын салмагынын <sup>4</sup>/
данын тарыхы<sup>′</sup>й тамырлары» (1957), «Моӊгол көркөм адабиятынын обзору», «“Рамаяна” Моӊ- голияда» (1976) ж. б. ил. эмгектери бар. Ад-т м-н илимдеги ишмердиги үчүн Моӊголиянын мамл. сыйл. берилген (1946, 1948, 1951).
5
бөлүгүн же 77–82%ин эндосперм, 6,8–8,6%ин
алейрон катмары, 5,5–8,0%ин кабыкча ж-а 1,5– 3,0%ин түйүлдүк түзөт. Сулунукунда 54–61% эн&shy;досперм, 4–6% алейрон катмары, 3–4% түйүл&shy;дүк, 2,4% кабыкча болот. Буурчак өсүмдүктө-


рүндө эндосперм болбойт. Андагы углеводдор&shy;дун негизги бөлүгүн крахмал түзөт (эндосперм&shy;дин салм-нын 85%и). Клетчатка ж-а гемицел&shy;люлоза клетканын чел кабыгынын курамына кирет. Д-да мальтоза, глюкоза ж-а фруктоза канттары бар. Д-дын түсү, жыты, кургактыгы, жаӊылыгы, илдет м-н зыянкечтен тазалыгы анын абалын билдирет, ал эми биол., физика&shy;хим., технол. ж-а керектөө касиеттери м-н бел&shy;гилеринин жыйындысы Д-ды кандай максат&shy;ка – үрөнгө, азык-түлүккө, тоютка ж. б. пайда&shy;лануу керек экендигин көрсөтөт. Д-дын ж-а ан&shy;дан жасалган азык-түлүктүн сапаты мамл. стан&shy;дарт б-ча бааланат. Буудай Д-ындагы клейко&shy;винанын сапатына, санына жараша нан ж-а кесме азыктарынын сапаты өзгөрүлөт.

Ад.: ''Козмина Н. П.'' Зерно. М., 1969; ''Суднов П. Е.'' Повышение качества зерна пшеницы. М., 1978; ''Иб&shy;раимов Н. И.'' Дан тоют өсүмдүктөрү жана аларды Кыргызстанда өстүрүүнүн алдыӊкы ыкмалары. Б., 1995. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]