«БЕЛИЗ» барагынын кодун көрүү

'''БЕЛИ&#769;З''' – Борб. Америкадагы мамлекет. Юка&shy;тан ж. а-нын түш.-чыгышында жайгашкан. 
[[File:БЕЛИЗ38.png | thumb | none]]
Түн., түн.-батышынан Мексика, түш.-батышы&shy;нан Гватемала м-н чектешет. Чыгышын Кариб деңизи чулгайт. Аянты 23,0 миң ''км''<sup>2</sup>. Калкы 279,5 миң (2005). Борбору – Бельмопан ш. Рас&shy;мий тили – англис тили. Акча бирдиги – белиз доллары. Адм.-аймактык жактан 6 округга бөлүнөт. БУУнун, Эларалык валюта фондунун, Америка мамлекеттер уюмунун мүчөсү.
Б. – унитардык мамлекет. ''Шериктештик&shy;тин'' курамына кирет. Конституциясы 1981-ж. 21-сентябрда кабыл алынган. Башкаруу форма&shy;сы – парламенттик монархия. Мамлекет баш&shy;чысы – Улуу Британия королевасы (монарх), анын милдетин Б. мамлекетинин жараны бол&shy;гон генерал-губернатор аткарат. Аткаруу бий&shy;лигин премьер-министр жетектеген өкмөт ишке



[[File:БЕЛИЗ39.png | thumb | Белиздин жээги.]] ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогор&shy;ку органы – эки палаталуу Элдик чогулуш (Се&shy;нат ж-а Өкүлдөр палатасы). Саясий партияла&shy;ры: Элдик биримдик партиясы, Бириккен де&shy;мокр. партия.

Аймагынын көп бөлүгүн оёң саздуу түздүк
ээлейт. Түш.-батышын Майя тоосу (бийикт. 1122 ''м''ге чейин, Виктория чокусу) курчап жа&shy;тат. Климаты тропиктик, пассаттык. Айлык орт. темп-расы 25°Сден 27°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны түндүгүндө 1300 ''мм''ден түштүгүндө

4500 ''мм''ге чейин. Жеринин <sup>1</sup>/
бөлүгүн баалуу
дарактар өскөн, дайыма нымдуу тропик, түндү&shy;гүн жалбырагы күбүлмө тропик ж-а саванна токою ээлейт. Айрыкча өлкөнүн түш. тарабын&shy;дагы дөңсөө-тоолорун сейрек бадалдуу, жапыз
өскөн тропик токою каптап жатат. Ири дарыя&shy;лары: Белиз, Сибун ж-а Нью-Ривер (кеме жү&shy;рөт). Б-де жалпы аянты 912 миң ''га'' келген, кор&shy;гоого алынган 36 аймагы бар, а.и. Чикубуль улуттук паркы, дүйнөдөгү жалгыз Бассейн-Кок&shy;скомб ягуарлар резерваты иштейт.
Калкы негизинен белиздиктер (73,6%), орт. жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 12,2 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники – 69,9, аялдарыныкы – 73 жаш. Эли – англис, о. эле испан тилдеринде, креоль диалектисинде да сүйлөшөт. Динге ишенгендер негизинен хрис&shy;тиандар. Шаар калкы – 47%. Ири шаары – Бель&shy;мопан.

Азыркы Б. жайгашкан аймак байыртадан эле ''майя'' цивилизациясынын очокторунун бири бо&shy;луп келген. Б. 1502-ж. Х. Колумб тарабынан ачылган. Борб. Американын Испания тарабы&shy;нан каратылышы м-н (1509–24), Б-дин түндүгү Жаңы Испаниянын (азыркы Мексика), ал эми түштүгү Гватемаланын курамына кирген. 17-к&shy;да Б-ге англичандардын келиши м-н алгачкы колониясы негизделип, бул аймак үчүн англи&shy;чандар м-н испандардын ортосундагы экон. ти&shy;решүүлөр башталган. 1763-ж. Париж келиши&shy;ми б-ча Б. аймагында испандардын бийлиги сакталып, англичандар болсо токой чарбасын
өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк алышкан. Алар то&shy;кой плантацияларында негр-кулдардын эмгегин
пайдаланышкан. 18-к-дын аягы – 19-к-дын ба&shy;шында англичандар испандарды акырындык м-н сүрүп чыгып, 1840-ж. расмий түрдө Б-ди Британ Гондурасы деген ат м-н өз колониясы деп жарыялаган. 1964-ж. гана Улуу Британия Б-ге ички иштерин өзү башкаруу укугун берген. 1981-ж. чейин Б. Америка континентиндеги британиялык акыркы колония болуп келген. 1981-ж. 21-сентябрда Б. көзкаранды эместигин жарыялап, БУУга мүчөлүккө кабыл алынган. 90-жылдары Б-де эки партиялуу система калып&shy;танган. 1998 ж-а 2003-ж. парламенттик шайлоо&shy;лордо Элдик биримдик партиясы (лидер Саид Муса, теги б-ча палестиналык) жеңишке жетиш&shy;кен. Өлкөдөгү демокр. ин-ттардын бекемделген&shy;дигине карабастан, экон. ж-а социал. маселе&shy;лер чечилбеген бойдон калууда.
Экономикасынын негизин 1960-ж. чейин то&shy;кой чарбасы түзүп келсе, 1990-ж. 15 эсеге кыс&shy;каргандыктан учурда Б.– агрардык өлкө. Ички дүң продукциясынын көлөмү 1778 млн доллар,

[[File:БЕЛИЗ40.png | thumb | none]]

 

[[File:БЕЛИЗ41.png | thumb | Белиз акчасы.]] аны киши башына бөлүштүргөндө 6,5 миң дол&shy;лардан (АКШ; 2005) туура келет. Ички дүң про&shy;дукциядагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 68%, айыл ж-а балык чарбасынын үлүшү 13%, өнөржайы&shy;ныкы 9%. Туризм өнүгүүдө (жылына 200 миңге жакын). 2002-ж. 117 млн ''кВт·с'' электр энергия&shy;сы өндүрүлгөн. А. ч-нын негизин балкамыш түзөт. Цитрус өсүмдүктөрү (лимон, апельсин, ман&shy;дарин ж. б.) ананас, банан, кокос плантация&shy;лары бар. Бодо мал, чочко багылат. Жыгач&shy;чылык өнүккөн, кариб ж-а кызыл карагайдан
ж-а кампеш дарагынан жыгач даярдалат. Ба-

[[File:БЕЛИЗ42.png | thumb | Балкамыш ташуу.]]
лык кармалат. Консерва өндүрүшү бар. Автомо&shy;биль жолунун уз. 2,9 миң ''км''. (а.и. 651 ''км'' ас&shy;фальтталган). Ири деңиз порттору: Белиз, Дан&shy;грига. Ички суу жолунун уз. 825 ''км''. Сыртка кант, цитрус жемиштери, деңиз азыктары, бул&shy;гаары ж-а булгаары-буткийим, жыгач буюмда&shy;ры ж. б. чыгарылат. Сырттан азык-түлүк, дары&shy;дармек, отун, машина, транспорт жабдуулары, тиричилик товарларын ж. б. алат. Негизги сырт-

[[File:БЕЛИЗ43.png | thumb | Экспортко жыгач даярдоо.]] кы соода шериктештери: АКШ, Улуу Британия, Канада, Мексика.
Мамлекеттин колониялык көзкарандылыгы&shy;нын таасири улуттук мад-ттын, а.и. айрыкча ад-т ж-а иск-вонун өнүгүшүнө тоскоол болгон.
 
[[File:БЕЛИЗ44.png | thumb | Алтун-Ха архитектуралык комплекси.]]
 Байыркы эстеликтери майя мад-ты м-н байла&shy;ныштуу. Анын ичинен Алтун-Ха, Ламанай (майя аймагындагы эң чоң пирамида), Караколь ж. б. арх-ралык комплекстери сакталган. 16-к&shy;да колониалдуу стилдеги курулуштар пайда боло баштаган (мис., испандык миссионерлер тара&shy;бынан курулган байыркы Ламанай ш-дагы ме&shy;чит), арх-ра негизинен 19–20-к. Белиз ж-а Бель&shy;мопан ш-да өнүккөн. 6–14 жашка чейин баш&shy;тапкы билим берүү милдеттүү ж-а акысыз жүр&shy;гүзүлгөн. Бардык шаарларында мектептер бар. Техникалык, педагогикалык, айыл чарба, жаш&shy;тарды өстүрүү борбору, проф-дык окуу борбору,
чоңдор үчүн үзгүлтүксүз билим берүү мектептери
орун алган. Калктын сабаттуулугу 80%ти түзөт. Улуттук ун-т, китепканалары бар. [[Category: 2-том, 146-225 бб]]