«БИРДИКТЕР СИСТЕМАСЫ» барагынын кодун көрүү

''' БИРДИКТЕР СИСТЕМАСЫ''' – кабыл алынган эрежеге ылайык айрым системаны түзгөн физикалык чоӊдуктардын негизги ж-а туунду бирдиктер<font color='green'>и</font>нин тобу. Ал физикалык чоӊдуктардын табигый ө ара байланышын чагылдырган теорияга таянып түзүлөт. Аны түзүүдө негизги физикалык  чоӊдуктун эркин түрдө кабыл алынган бирдиги  н е г и з г и б и р д и к  деп аталат. Ошондуктан чоӊдукта<font color='green'>р</font>дын бир эле системасы үчүн бирдиктердин бир нече системасын жаратууга болот. Мисалы, узу<font color='green'>н</font>дуктан (''L''), массадан (''M'') ж-а убакыттан (''Т'') түзүлгөн чоӊдуктардын ''LMT'' системасы үчүн ар кандай система түзүүгө болот. Мисалы, МКС (н<font color='green'>е</font>гизги бирдиктери: ''м, кг, сек''); СГС (бирдиктери: ''см, г, сек''); Британиялык система (бирдиктери: фут, фунт, ''сек''). Мында системалардын белгиси (мис., МКС) алардын негизги бирдиктеринин атынын биринчи тамгалары боюнча түзүлөт. А<font color='green'>л</font>гач бирдиктер  систепмасын 1832-ж. немец окумуштуусу К. Гаусс сунуш кылган. Негизги бирдиктер катары ''мм, мг'' ж-а ''сек'' кабыл алынган, ал эми туунду би<font color='green'>р</font>диктери аныктоочу теӊдемелери боюнча табылат. 1851-ж. немец физиги Вебер Гаусстун бирдиктер системасын электрдик чоӊдуктар системасын түзүүгө колдонгон. 19-к-дын экинчи жарымында Англияда н<font color="green">е</font>гизги бирдиктери ''см, г'' ж-а ''сек'' болгон бирди<font color="green">к</font>тердин СГС системасы иштелип чыккан. Би<font color="green">р</font>диктердин СГС системасы физикалык  изилдөөлөр үчүн абдан ыӊгайлуу болгондуктан, 1881-ж. Биринчи Эл аралык электриктер конгрессинде кабыл алынган ж-а ушул эле конгрессте механикалык, элект<font color="green">р</font>дик ж-а магниттик чоӊдуктардын СГС сист<font color="green">е</font>масындагы туунду бирдиктери аныкталган. 1901-ж. итал. окумуштуу Ж. Жоржи МКС системасына төртүнчү бирдикти электр бирдигин сунуш к<font color="green">ы</font>лып, ток күчүнүн бирдиги ''А'' (ампер) алынган (МКСА). МКСке термодинамикалык температуранын бирдиги (''К'') кельвинди кошуп, жылуулук бирдиктердин с<font color="green">и</font>стемасы (МКСК), 1919-ж. Францияда МТС си<font color="green">с</font>темасы (''м, т, сек'') кабыл алынган. 19-кылымдын акырынан баштап, бирдиктердин МКГСС (''м, кг</i<font color="green">></font>күч, ''сек'') системасын колдонулуп келген. Бул система техникада кеӊири колдонулуп, көбүнчө бирдиктердин техникалык  системасы деп аталат. Бирдикутер системасы ж-а көптөгөн системадан тышкары бирдикте<font color="green">р</font>дин болушу мамлекеттер аралык илимий ж-а экономикалык  катнаш түзүүдө кыйынчылыктарга алып ке<font color="green">л</font>ген. Ошондуктан 19-кылымдын аягында бирдикте<font color="green">р</font>дин Эл аралык бирдикттер  системасын түзүү з<font color="green">а</font>рылдыгы пайда болгон. Бирок мындай систем<font color="green">а</font>ны (СИ) киргизүү жөнүндөгү макулдашууга 1960-ж. гана 11-генералдык конференцияда чен ж-а са<font color="green">л</font>мактын бирдиктери кабыл алынган. СИ бирд<font color="green">и</font>гине жети негизги бирдик: узундук – ''м'', масса – ''кг'', убакыт – ''сек'', электр тогунун күчү – ''А,'' тем<font color="green">ператур</font>а – ''К'', жарык күчү – ''кд'', заттын саны – ''моль'' киргизилген. СИ жөнөкөй ж-а бир түргө ал<font color="green">ы</font>нып келингендиктен, көп мамлекеттерде, ал эми КМШ өлкөлөрүндө СИ системасы 1963-ж-дан ба<font color="green">ш</font>тап колдонулган. Теориялык  физиканын айрым б<font color="green">ө</font>лүктөрүндө бирдиктердин табигый системалары пайдаланылат. Бирдиктердин табигый сист<font color="green">е</font>маларын немис физиги М. Планк (1906) ж-а англиялык  физик Д. Хартри түзүшкөн.'' Ад''.: Бурдун Г. Д.'' Единица физических величин. <font color="green">4</font>изд. М., 1967; ''Бурдун Г. Д., Марков Б. Н.'' Основы метрологии. 2-изд. М., 1975.

''М. Байбосунов.''
[[Category: 2-том, бүтө элек]]