«МОЛДАВИЯ» барагынын кодун көрүү

<p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛДАВИЯ, </strong>Молдаван Республик а с ы - Европанын <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгышындагы мамлекет. <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr>-чыгышынан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> түштүгүнөн Украина, батышынан Румыния <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет. Аян-</p><p>[[File:МОЛДАВИЯ_1.jpg|thumb]]</p><p>ты 33,8 миң <em>км<sup>2</sup>.</em> Калкы 3,6 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> киши (2010; калкы 518,7 миң кишини түзгөн Днестрдин сол жээгин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Бендеры муниципийин кошпогондо). Борбору - Кишинёв ш. <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 32 районго, 5 муниципийге <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 2 автономия аймагына (Гагаузия, Днестрдин сол жээги) бөлүнөт. Акча бирдиги - молдаван лейи.</p><table><tr><td colspan="4"><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)</strong>==
</p></td></tr><tr><td><p>Райондору</p></td><td><p>Аянты, <em>км<sup>2</sup></em></p></td><td><p>Калкы, миң</p></td><td><p><abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p></td></tr><tr><td><p>Новоанен</p></td><td><p>887,6</p></td><td><p>81,5</p></td><td><p>Новоанен</p></td></tr><tr><td><p>Бессараб</p></td><td><p>294,6</p></td><td><p>28,9</p></td><td><p>Бессараб</p></td></tr><tr><td><p>Бричан</p></td><td><p>814,5</p></td><td><p>77,3</p></td><td><p>Бричан</p></td></tr><tr><td><p>Кагуль</p></td><td><p>1545,3</p></td><td><p>119,2</p></td><td><p>Кахул</p></td></tr><tr><td><p>Кантемир</p></td><td><p>867,9</p></td><td><p>61,3</p></td><td><p>Кантемир</p></td></tr><tr><td><p>Калараш</p></td><td><p>753,6</p></td><td><p>74,8</p></td><td><p>Калараш</p></td></tr><tr><td><p>Каушан</p></td><td><p>1185,2</p></td><td><p>90,4</p></td><td><p>Каушан</p></td></tr><tr><td><p>Чимишлий</p></td><td><p>923,7</p></td><td><p>60,8</p></td><td><p>Чимишлий</p></td></tr><tr><td><p>Криулян</p></td><td><p>688</p></td><td><p>72</p></td><td><p>Криулян</p></td></tr><tr><td><p>Дондюшан</p></td><td><p>644,1</p></td><td><p>45,9</p></td><td><p>Дондюшан</p></td></tr><tr><td><p>Дрокиев</p></td><td><p>999,9</p></td><td><p>86,4</p></td><td><p>Дрокиев</p></td></tr><tr><td><p>Дубоссар</p></td><td><p>309,2</p></td><td><p>34,2</p></td><td><p>Кочиер (Дубоссар)</p></td></tr><tr><td><p>Единец</p></td><td><p>932,9</p></td><td><p>83,5</p></td><td><p>Единец</p></td></tr><tr><td><p>Фалешт</p></td><td><p>1072,6</p></td><td><p>89,8</p></td><td><p>Фалешт</p></td></tr><tr><td><p>Флорешт</p></td><td><p>1108,2</p></td><td><p>88,6</p></td><td><p>Флорешт</p></td></tr><tr><td><p>Глодян</p></td><td><p>754,2</p></td><td><p>60,5</p></td><td><p>Глодян</p></td></tr><tr><td><p>Хынчешт</p></td><td><p>1475,1</p></td><td><p>119,6</p></td><td><p>Хынчешт</p></td></tr><tr><td><p>Яловен</p></td><td><p>783,5</p></td><td><p>97,8</p></td><td><p>Яловен</p></td></tr><tr><td><p>Леов</p></td><td><p>764,7</p></td><td><p>51,6</p></td><td><p>Леов</p></td></tr><tr><td><p>Ниспорен</p></td><td><p>629</p></td><td><p>64,9</p></td><td><p>Ниспорен</p></td></tr><tr><td><p>Окниц</p></td><td><p>597,5</p></td><td><p>56,4</p></td><td><p>Окниц</p></td></tr><tr><td><p>Оргеев</p></td><td><p>1228,3</p></td><td><p>115,8</p></td><td><p>Оргеев</p></td></tr><tr><td><p>Резин</p></td><td><p>621,8</p></td><td><p>47,8</p></td><td><p>Резин</p></td></tr><tr><td><p>Рышкан</p></td><td><p>936</p></td><td><p>68,9</p></td><td><p>Рышкан</p></td></tr><tr><td><p>Сынжерей</p></td><td><p>1033,7</p></td><td><p>87</p></td><td><p>Сынжерей</p></td></tr><tr><td><p>Сорока</p></td><td><p>1043</p></td><td><p>100,9</p></td><td><p>Сорока</p></td></tr><tr><td><p>Страшен</p></td><td><p>729,1</p></td><td><p>88,7</p></td><td><p>Страшен</p></td></tr><tr><td><p>Шолданешт</p></td><td><p>598,4</p></td><td><p>41,9</p></td><td><p>Шолданешт</p></td></tr><tr><td><p>Штефан-Вод</p></td><td><p>998,4</p></td><td><p>70,5</p></td><td><p>Штефан-Вод</p></td></tr><tr><td><p>Тараклий</p></td><td><p>673,7</p></td><td><p>43</p></td><td><p>Тараклий</p></td></tr><tr><td><p>Теленешт</p></td><td><p>848,6</p></td><td><p>69,9</p></td><td><p>Теленешт</p></td></tr><tr><td><p>Унген</p></td><td><p>1082,6</p></td><td><p>110,7</p></td><td><p>Унген</p></td></tr></table><p>М. - КМШнын (1991), БУУнун (1992), ЭВФтин (1992) Европа Советинин (1995), ИНТЕРПОЛдун (1994), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2001), Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясынын (1994) ж. б. уюмдардын мүчөсү.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Мамлекеттик түзүлүшү. М. - </strong>==
парламенттик республика. Конституциясы 1994-ж. кабыл алынган. Мамлекет башчысы - президент. Аткаруу бийлигин президент <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> премьер-министр жетектеген Министрлер кабинети ишке ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент (Жогорку кеңеш). Өлкөдөгү негизги саясий партиялары - «Молдова патриоттору» партиясы, <abbr data-short="Агр." data-full="Агрардык" data-extended="true">Агрардык</abbr> демокр. партия, Социал-демокр. партия, Демокр. партия ж. б.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Табияты. </strong>==
М-ын аймагынын көпчүлүк бөлүгү - дөбөлүү түздүк. Чыгыш-Европа түздүгүнүн <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>- батыш четинде жайгашып, Днестр <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Прут д. аралыктарынын көпчүлүк бөлүгүн ээлейт. <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> бөлүгүндө Кодры дөңсөөсү (эң бийик жери Баланешты чокусу, бийикт. 429 <em>м),</em> түндүгүндө <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> Молдаван (250-300 <em>м),</em> түштүгүндө <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Молдаван өрөөндөрү бар. М-ын аймагынын уз. түндүктөн түштүктү көздөй 350 <em>км,</em> батыштан чыгышты көздөй 150 <em>км.</em> Кендерден акиташ, гипс, чопо, айнек куму, гравий, аз санда нефть</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОЛДАВИЯ_2.jpg|thumb|Днестр дарыясынын өрөөнү.]]</div><p><abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> газ кездешет. Климаты мелүүн континенттик. Июлдун орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы 19-22°С, январдыкы -5...-3°С. Жылдык жаан-чачыны 400 лладен (түштүгүндө) 560 <em>ммге</em> чейин (түндүгүндө). Ири дарыялары: Днестр, Прут. Көлдөрү: Белеу, Драчеле, Ротунда ж. б. Кыртышы негизинен кара топурактуу (75%); күрөң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> боз топурак да учурайт. М. талаа <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> токойлуу талаа зонасында</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОЛДАВИЯ_3.jpg|thumb|Долня кыштагына жакын токойлуу дөнсөөлөр.]]</div><p>жайгашкан. Аймагынын көбү айдоого жарактуу. Токой өлкөнүн аймагынын 35% ин ээлеп, негизинен жазы жалбырактуу. Кодры коругу уюштурулган.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Калкы. </strong>==
Дүйнөдө калкынын саны <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> 116- орунда. Калкынын 75,8%и молдавандар, 8,3%и украиндер, 5,9%и орустар, 4,3% и гагауздар, 1,9%и болгарлар, цыгандар ж. б. Христиан ди-</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОЛДАВИЯ_4.jpg|thumb|Бричаны шаарындагы борбордук аянттагы фонтан.]]</div><p>нин (негизинен православныйлар) тутат. Орт. жыштыгы 1 км<sup>2</sup>ге 132 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 64 жаш, аялдарыныкы - 72. Төрөлүүнүн деңгээли (1000 кишиге 14,4) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өлүм-житим (ЮООге 12,4) орточо. Шаар калкы 42% (2008). Ири шаарлары: Кишинёв, Тирасполь, Бельцы, Бендеры ж. б.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Тарыхы. </strong>==
М-ы адам палеолит доорунда эле мекендеген. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 4-3-к-да М. аймагына фракий уруулары (геттер, дактар ж. б.) жайгашкан. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 2-1-к-да алгачкы уруу 'союздары пайда болгон. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 1-к-да Рим экспансиясы күчөп, <abbr data-short="б. з." data-full="биздин замандын" data-extended="true">биздин замандын</abbr> 57-ж. Тирди ээлешкен. 2-к-да римдиктер гет-дактардын жеринин бир бөлүгүн басып алып, Дакия провинциясын түзгөн. Колониячылар гетдактарга карата романдаштыруу саясатын жүргүзгөн. Бирок, Днестр-Прут эки суу аралыгы (М-ын азыркы аймагы) Дакия провинциясынын курамынакирген эмес. <em>Элдердин улуу көчу </em>доорунда бул жерге варвар уруулары отурукташкан. <abbr data-short="Б. з." data-full="Биздин замандын" data-extended="true">Биздин замандын</abbr> 6-7-к-да М-га славяндар ооп келип, феод. мамилелерди өнүктүрүүгө катышкан. М. 13-14-к-дын 1-жарымында Алтын Ордого, 1359-ж. Молдова княздыгына, 16-к-да Осмон империясына караган. 1711-ж. орус-түрк согуштарынын мезгилинде М. Россия империясына баш ийип, <em>Кучук-Кайнаржы тынчтыгынын (1774)</em> негизинде Россиянын протекторатына айланган. 1812-ж. түзүлгөн <em>Вухарест тынчтыгынын</em> шарттарына ылайык Прут <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Днестрдин ортосундагы аймак Бессарабия обл. (1873-жылдан губерния) деген аталыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Түркиядан Россияга өткөн. Париж тынчтык келишими (1856) <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> М-га <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Бессарабия кошулуп, Париж конвенциясына (1858, 7-август) ылайык М. Валахия <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> биригип, Румыния княздыгы түзүлгөн. 1918-ж. январда көз карандысыз М. Демокр. Респ. жарыяланып, апрелде Румыния <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бир союзга бириккен. Бессарабия Румыниянын бийлиги астында калган (1918). Бул союз Париж тынчтык келишиминде (1920-ж. 28-октябрда Румыния, Улуу Британия, Франция, Италия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Япония тарабынан кол коюлган) таанылган. Бирок, бул чечимге СССР каршы чыгып, СССРдин курамындагы М. АССРин (өлкөнүн сол жээги) түзгөн (1924). 1939-ж. августта кол коюлган Молотов-Риббентроп пактысынын жыйынтыгы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 1940-ж. 28-июнда Вессарабия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Буковина СССРге өтүп, Молдаван ССРи жарыяланган. 1941-ж. июндан - 1944-ж. августкачейин Молдаван ССРин немистик-фашисттик аскерлер басып алган. 1945-жылдан 1991-ж. чейин М. СССРдин курамында. СССРдин таркашы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 1991-ж. 27-августтан М. - өз алдынча мамлекет. Румынияга ыктаган күчтөрдүн аракетинен өлкөнүн түш-чыгыш аймагында (<abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> славян элдеринин арасында) сепаратисттик кырдаал курчуп, аскердик куралдуу кагылышка чейин (1990-92) жеткен. Гагауздар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> днестрдин сол жээгинде жашаган элдер (орустар, украиндер) М-дан бөлүнүп, көз каранды эмес мамлекет (Молдова Приднестр Респ-н) түзүү маселесин көтөрүшкөн. 1994-ж. парламенттик шайлоодо <abbr data-short="Агр." data-full="Агрардык" data-extended="true">Агрардык</abbr> демокр. партиянын өкүлдөрү бийликке келип, рынок реформасын баштаган. Гагауздар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Днестрдин сол жээгинде жашаган элдерге конституцияга ылайык кеңири автономия укугун берүү <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> мыйзам кабыл алган. 2009-ж. 7- апрелде өлкөнүн борборунда баш аламандыктар башталып, оппозиция күчтөрү президенттик сарайды, парламент имаратын ж. б. басып алып өрттөгөн. М-да шайлоолор өткөрүлүп, оппозиция бийликке келген <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жаңы өкмөт түзүлгөн.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Экономикасы. </strong>==
М-ын экономикасынын негизин ө. ж. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> а. ч. продуктуларын кайра иштеткен ишканалар түзөт. Экономикасында четте иштеген мигранттардын акча которуусу да олуттуу мааниге ээ. ИДПнин көлөмү 9,96 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> доллар (2009), аны киши башына бөлүштүргөндө 2,3 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) 76,3 (2008), ө. ж-ныкы 15,8, а. ч-ныкы 7,9. 2008-ж. 1,1 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> <em>кВт-с </em>электр энергиясы өндүрүлгөн. Дан эгиндери (буудай, жүгөрү), <abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> өсүмдүктөр (кант кызылчасы, күн карама, тамеки), картөшкө, жашылча, Дубоссар ГЭСи.</p><p>[[File:МОЛДАВИЯ_5.jpg|thumb]]</p>[[File:МОЛДАВИЯ_6.jpg|thumb]][[File:МОЛДАВИЯ_7.jpg|thumb]]<div class="imageCaption"><p>Молдавия акчасы - молдаван лейи.</p></div><p>мөмө-жемиш ж. б. өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> алектенип, шарап тартат. М-дагы Криков ш-ндагы шарап сактоочу жер төлөсү чоңдугу <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> дүйнөгө маалым. Бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. Тамак-аш (консерва, кант, май, сүт азыктары ж. б.) өндүрүшү ө. жда өндүрүлгөн продукциясынын '/<sub>З</sub>ин түзөт. Машина куруу (а. ч. машиналары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тамак-ащ ө. ж. үчүн жабдуулар), текстиль, тигүү, куру-</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОЛДАВИЯ_8.jpg|thumb|Бендеры шаарынын борбордук базары.]]</div><p>луш материалдары, тамеки ө. ж. ишканалары иштейт. Автомобиль жолунун уз. 9,34 миң <em>км </em>(анын 95% и асфальтталган; 2008), т. ж-нуку 1150 <em>км.</em> Днестр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Прут д-нда кеме жүрөт. Сыртка азык-түлүк, шарап чыгарат. Негизги соода шериктештери: Европа Союзуна кирген (негизинен Румыния, Италия) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> КМШ өлкөлөрү (Россия, Украина).</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Маданияты. </strong>==
Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 10 жылдык толук милдеттүү, орто, кесиптик-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 94%ти түзөт (2008). Окутуу орус <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> молдаван тилдеринде жүргүзүлөт. <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> эмес окуу жайлары бар. Ири ЖОЖдору (ЗОдан ашык; Агрардык, И. Крянге <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> <abbr data-short="Пед." data-full="Педагогикалык" data-extended="true">Педагогикалык</abbr>, Теотемицану <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Медицина <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> фармацевтика, Молдаван <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>тери), <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> мекемелери (Молдавия ИАсы көптөгөн ИИИлер, <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> мекемелер бар), башкы музейлери (Улуттук көркөм ж. б.), китепканалар (Улуттук ж. б.) Кишинёв ш-нда жайгашкан. «Молдава Суверанэ», «Независимая Молдава», «Цара», «Литература ши Арта» сыяктуу коомдук-саясий <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көркөм-маданий гезиттери бар. Радиоуктуруусу 1930-жылдан, телекөрсөтүүсү 1958-жылдан, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> «Молдпресс» <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> маалымат агенттиги (1935-жылдан АТЕМ, азыркы атында 1994-жылдан) иштейт.</p><p>А д а б и я т ы. 14-15-к-да адабий жазма эстеликтер (славян тилинде) пайда болуп, 16- 17-к-да молдаван тилиндеги жыл баян <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы (Г. Уреке, М. Костин, И. Неклуче, Д. <em>Кантемир </em>ж. б.) өнүккөн. Молдаван <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ынын өнүгүшүнө Молдаван ССРинин түзүлүшү (1940) кенен жол ачкан. Натыйжада жаңы молдаван <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы жаралып, ал <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> реализмдин эстетикалык принциптеринде өнүгө баштады. Жаңы <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>тын алгачкы этабында тап күрөш, коллективдештирүү темасы орчундуу орун ээлеген. Улуу Ата Мекендик согуштан кийин поэ'зия жанры ыкчам өнүктү. Буга А. Лупандын «Унутулган кыштак» (1940), «Бетме-бет» (1945), Е. Буковдун «Менин өлкөм» (1947), Иструнун «Карпаттагы жаз» деген эпикалык шаң <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жазылган көлөмдүү поэмалары далил. Драматургияда А. Лупан («Жарык», 1948; «Мезгил кылдыреги», 1959), Е. Буков («Буркандаган Дунай», 1957; «Бүгүнкү күн жана келечек», 1965), Корнян («Махабат ызасы», 1958) ж. б. драматургдардын пьесаларынын мааниси чоң. 1960-70-жылдары көркөм <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr> жаңы баскычка көтөрүлүп, И. Чобанунун «Көпүрөлөр» (1965) романы, Чиботарунун «Баскычтар» (1970) ыр жыйнак ж. б. басылып чыккан. М. жазуучулар союзу 1940-ж. уюшулган.</p><p><abbr data-short="Арх-ра" data-full="Архитектура" data-extended="true">Архитектура</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су. М. <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунун алгачкы эстеликтери <abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 3-2- миң жылдыкка таандык. Элдин жасалга-колдонмо <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су (таш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жыгач бедерлөө, металлды иштетүү, сайма саюу, токуучулук ж. б.) эзелтен өнүккөн. 15-18-к-да монументалдуу сүрөт, кол жазма китептерди көркөм жасалгалоо кеңири тараган. 19-к-дын акырында Кишинёвдо туңгуч сүрөт мектеби ачылган. Прогрессивдүү орус <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> украин сүрөтчүлөрүнүн чыгармалары Петербург, Москва (живописчилер В. Ф. Окушко, Е. М. Малешевская, скульптор А. М. Пламадяла ж. б.), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> Кишинёв, Бухарест, Яссы ж. б. ш-ларда окуган молдаван сүрөтчүлөрүнүн калыптануусуна зор таасир тийгизген. Живописте - М. Е. Гамбурд, Д. К. Севестьянов</p><p>ж. б.; графикада Б. Н. Широкорад, Л. П. Григорашенко ж. б.; скульптурада Л. И. Дубиновский, К. С. Кобизева ж. б. иштеген. 1945-ж. М. ССР сүрөтчүлөр союзу негизделген.</p><p>М у з ы к а с ы. М-ын <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ы коңшулаш славян <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> башка элдердин <abbr data-short="чыг-лыг" data-full="чыгармачылыг" data-extended="true">чыгармачылыг</abbr>ы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> тыгыз байланышта өнүккөн. Профессионалдык <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су Бессарабия Россияга кошулгандан кийин пайда болгон. 1889-ж. Кишинёвдо орус <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> коомунун бөлүмү, 1901-ж. <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> окуу жайы ачылган. Бул мезгилде белгилүү <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> ишмери, <abbr data-short="комп." data-full="композитор" data-extended="true">композитор</abbr>, дирижёр, педагог Г. Музическу болгон. М-ын профессионалдык музыка исквосу Совет бийлигинин мезгилинде гана өнүгүп, атактуу «Дойна» хор капелласы (1930), <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драма театры (1939), <abbr data-short="симф." data-full="симфониялык" data-extended="true">симфониялык</abbr> оркестр (1935) уюшулган. Молдаван ССРи түзүлгөндөн кийин (1940) Кишинёвдо респ. филармония, <abbr data-short="Комп." data-full="Композитор" data-extended="true">Композитор</abbr> союзу, консерватория, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> окуу жайы, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> мектеп, элдик бий ансамбли түзүлгөн. Согуштан ки-[[File:МОЛДАВИЯ_9.png|thumb]]</p><p>йинки жылдары М-да «Флуераш» эл аспаптар оркестри (1946), кыл аспаптар квартети (1966), «Мучурел» элдик ыр ансамбли (1967), «Фольклор» элдик <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> ансамбли (1968) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 1957-ж. М. опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет театры ж. б. уюшулган. 3 <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> окуу жайы иштейт. Шт. Няга, Е. К. Кока, Л. С. Гуров, С. В. Златов, П. Б. Ривилис, Е. Д. Дога ж. б. композиторлору, Т. С. Чебан, М. Л. Биешу сыяктуу СССРдин эл артисттери өсүп чыккан.</p><p>Театры <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> киносу. 1947-ж. М-да 7 драма театры (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> 4ү Кишинёвдо) иштеген. 1958-ж. М. театр коому уюшулган. Респ-нын театр ишмерлери (1974): СССР эл арт. Д. Т. Дариенко, Е. В. Уреке, К. А. Штирбул ж. б.</p><p>М-ын аймагында алгачкы кино тартуу 1897-ж. башталган (оператор Ф. Месгиш аскер жүрүштөрүн тарткан). Биринчи толук метражДУУ документ фильмдери - «Бессарабия коммунасы» (1928), «МАССРине беш жыл» (1929). 1952-ж. Кишинёвдо хроникалык документ фильмдеринин киностудиясы түзүлгөн. Биринчи көркөм фильм («Молдаван обондору», реж. А. В. Золотницкий) 1955-ж. коюлган. 1957-ж. Кишинёв хроникалык көркөм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хроникалыкдокумент фильмдеринин киностудиясы «Молдава-фильм» болуп кайра түзүлгөн. Кинематографисттер союзу 1962-ж. негизделген.</p><p>Ад.: <em>Чемортан Л. М.</em> Становление молдавского советского театра. Киш., 1986; <em>Андон В.</em> Рождение молдавского кино. Киш., 1986; <em>Рымбу Н. Л., Мытку М. А., Сокаэ В. М.</em> География Молдавской ССР. Киш., 1989; История Республики Молдова: с древнейших времён до наших дней. 2-е изд. Киш., 2002; <em>Степанюк В.</em> Государственность молдавского народа. Киш., 2005; <em>Королева Э. А.</em> Театр. Классики. Стиль. Киш., 2011.</p>

[[Category:5-том,_401-500_бб]]