КОРЕЯ

КОРЕ́Я , К о р е й Р е с п у б л и к а с ы (корей­че – Тэханмингук) – Чыгыш Азиядагы мамле­кет. Корей жарым аралынын түштүк бөлүгүндө жайгаш­кан. Батышынан Сары, чыгышынан Япон де­ңиздери м-н чулганып, түштүк-чыгышында Корей кысыгы аркылуу Япониядан бөлүнөт. Түндү­гүнөн КЭДР м-н чектешет. Айрым жээк аралда­рын ээлейт. Жээк сызыгынын жалпы узундугу 3413 км. Аянты 99,3 миң км². Калкы 51 млн

(2022). Борбору – Сеул. Расмий тили – корей тили. Акча бирдиги – вона. Административдик-аймактык жактан 9 провинцияга ж-а борборго баш ийген 7 шаар­га бөлүнөт (к. таблицаны).
Корея – БУУнун (1991), ЭВФтин (1955), Эл ара­лык өнүгүү ж-а реконструкция банкынын (1955), Азия өнүгүү банкынын (1966), Азия-Тынч океан экономикалык шериктештигинин (1989), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Экономикалык шерик­тештик ж-а өнүгүү уюмунун (1996) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү

Корей Республикасы – унитар­дык мамлекет. Конституциясы 1948-жылы 17-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – прези­денттик республика. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент, 5 жылдык мөөнөткө шайланат (кай­ра шайланууга укуксуз). Президент өкмөт мүчөлөрүн дайындайт ж-а Куралдуу күчтөрдүн жогорку башкы командачысы болуп саналат.
Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш), 299 депутаттан турат, 4 жылга шайланат. Ат­каруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Корей Республикасында көп партия­луу система орун алган. Саясий партиялары: Улуу өлкөлөр партиясы, Биздин ачык партия, Демократиялык партия, Демократиялык эмгек партиясы.

Табияты. Жээк сызыгынын узундугу 2500 кмден ашык. Япон деңизинин жээги негизинен тоо­луу, начар тилмеленген, Сары деңиздики ж-а Корей кысыгыныкы – риас тибинде, булуңдар, жарым аралдар ж-а аралдар көп. Ири аралда­ры: Кожедо, Чежудо, Чиндо. Корей Республикасынын түштүк бөлүгүндө табигый гавандар бар, алардын

Чежудо аралы.

жээги тайыз, суу киргенде 10 мге чейин көтөрү­лүп, ташкын-тартылуу ылдамдыгы тез болгон­дуктан, кемелердин кирүүсүн татаалдатат. А. ч. жерин кеңейтүү максатында түштүгүн жээктей сайроондорду кургатуу иштери жүргүзүлүүдө.

Өлкөнүн рельефи негизинен тоолуу. Чыгышында субмеридиан багытында Чыгыш Корей тоолору созулуп жатат. Түштүгүндө бийиктиги 1915 мге жет­кен Норён, Собэк кырка тоолору жайгашкан.
Эң бийик жери Чежудо аралындагы – Халласан өчкөн жанартоосу, анын кратеринде көл жай­гашкан. Түздүктөр өлкөнүн аймагынын ¹/3 бөлүгүн ээлейт; алар негизинен Кореянын батыш бөлүгүндөгү ири дарыялардын төмөнкү агымда­рында, деңиз жээктеринде жайгашып, калк жыш отурукташкан ж-а өтө өздөштүрүлгөн. Кореянын аймагы Кытай платформасынын түн.-чы­гыш чет-жакасындагы байкал бүктөлүүсүндө жайгашкан. Кореяда курамында висмут бар, воль­фрам-молибден кенташынын ири кени жайгаш­кан; ошондой эле жез, коргошун, цинк, алтын, күмүш, темир, уран, кадмий ж. б. кендери бар. Негизги 3 көмүр кендери (негизинен антрациттер) өлкөнүн борбордук бөлүгүнүн чыгышында ж-а түштүк-батышын­да, күрөң көмүр кендери өлкөнүн түштүк-чыгышын­да жайгашкан. Графит, пирофиллит, тальк, цеолит, барит, кварцит, слюда, каолин, це­менттүү акиташ теги, диатомит, сал туз, кум ж. б. кендердин өнөр жайлык мааниси бар. Сары деңиздин шельфинен табигый күйүүчү газдын кени табылган.
Басымдуу бөлүгүнүн климаты муссондук, түштүк четинде субтропиктик муссондук. Эң суук айы­нынын (январь) орточо температурасы түндүгүндө – 7°Сден түштүктө 4°Сге чейин. Кышында түн­дүктөн, Азия антициклонунан кирген муздак абадан кыска мөөнөткө (10–20 күн) суук аба­ ырайы түзүлөт. Эң жылуу айынын (август, ай­рым жерлерде июнь же июль) орточо температурасы 25–26°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1000–1400 мм. Жайкы деңиздик муссонго байланыш­туу жаан-чачындын көп жааган мезгили (июн­дан октябрга чейин) даана байкалат. Жайдын аягында ж-а күзүндө аймак тайфундун тааси­ринде да болот; түштүк-батышы мезгил-мезгили м-н кургакчылыкка дуушарланат. Дарыя тар­магы жыш; ирилери бүт Сары деңиз м-н Корей кысыгына куят. Ири дарыялары: Нактонган (узундугу 520 кмден ашык), Ханган (514 км), Кым­ган (400 кмден ашык). Негизинен жамгыр же кар-жамгыр сууларынан куралат. Суу сактагыч­тар курулган. Жыл сайын калыбына келип ту­руучу суу ресурстары 70 км³, жыл ичинде суу м-н камсыз болуусу 1,5 миң м³/адам. Суу ресур­старынын 36%и пайдаланылат. 3 миң түрдү камтыган флорасынын 220 түрүнөн ашыгы – эндемиктер. Жергиликтүү токоюнун дээрлик бардыгы 20-кылымда кыйылып жок болгон. Азыр­кы токойлуулугу 63%, токой массивдери неги­зинен тоолуу аймактарда сакталган. Токойдун кыйылуусунан кыртыш эрозиясы ж-а суу таш­кыны күчөгөн. Токойду калыбына келтирүү үчүн көбүнчө тез өсүүчү кызыл карагай отургузулуу­да. Чыгыш Корей тоолорунун жазы жалбырак­туу токоюнда эмен, жөкө дарак, ак чечек, кара жыгач, грабдын түрлөрү өсүп, манжур жаңга­гы, баркыт дарагы, зараң кездешет. Токой да-

Пукхансан улуттук паркы

рактары лианалар м-н чырмалган. Женьшень

өсөт. Токой астында куба күрөң топурак (буро­зём) өөрчүгөн. Өлкөнүн түштүк чет-жакасында 300–400 м бийиктикте субтропиктик аралаш дайыма жашыл токой өсүп, астында кызыл топурак өөрчүгөн. Дарактуу ярусунда дайыма жашыл эмен, магнолия, кастанопсис, кагаз да­рагы үстөмдүк кылат, кызыл карагай кездешет. Бадалдуу ярусун япон камелиясы ж-а береск­лети, бамбук түзөт. Каптал өрдөй жалбырагын күбүүчү жазы жалбырактуу токой (граб, каш­тан ж. б.) кездешет. Түздүктөрдө маданий өсүм­дүктөр басымдуулук кылат. Аллювий топурак­туу түздүктөрү кылымдар бою шалы ж. б. эгин­дер тынымсыз өстүрүлүп келгендиктен, өтө өзгөрүүгө дуушарланган.
Сүт эмүүчүлөрдүн 90 (анын 12 түрү жоголуу коркунучунда турат, мисалы, ак төш аюу), уялоо­чу куштардын 150 (анын 19 түрү жоголуу ал­дында), сойлоочулардын 20, жерде-сууда жашоо­чулардын 14 түрү бар. Жээк суулары биологиялык ре­сурстарга, орнитофаунага бай. Өлкөнүн айма­гынын 3,6%ин ээлеген 37 табигый аймак кор­гоого алынган. Анын 8и эл аралык маанидеги суу-саздуу аймак, 2 биосфералык резерват. Жа­нартоолуу Чежудо аралы лавалуу туннелдери м-н Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Калкы. Калкынын басымдуу бөлүгү (99%и) ко­рейлер; кытайлар 0,3%, калгандары – филип­пиндиктер, америкалыктар, индонезиялыктар, малаялыктар, моңгол, вьетнам, япон, орус ж. б. улуттар. Төрөлүүнүн басаңдашынан калктын саны акырындап азаюуда. Төрөлүүнүн ж-а өлүм-­житимдин азайышынан калктын курамы «кар­таюуда». 15 жашка чейинки өспүрүмдөр калк­тын 17,5%ин (1960-жылы 42,9% болгон), эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 72,1%ин (53,8%), 65 ж-а андан ашкан куракта­гылар 10,5%ин (3,3%) түзөт. Орто эсеп м-н 100 аялга 99,5 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 78,6 жыл (эркектерде 75,3, аял­дарда 82,2 жаш). Сырткы миграция анча көп эмес, оң сальдо мүнөздүү. 21-кылымдын башында жыл сайын өлкөдөн орто эсеп м-н 3,2 миң адам сыртка (негизинен АКШ, Японияга ж-а Батыш Европа өлкөлөрүнө окууга) кетет. 1990-жылдар­дан баштап, Кореяда иштөө үчүн (Кытай, Вьетнам, Филиппин, Таиланд ж. б. өлкөлөрдөн) келген­дердин саны өсүүдө; ири шаарларда, айрыкча Сеулда дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнөн (анын ичинде АКШ, Япония, Батыш Европа өлкөлөрүнөн) келген жогорку квалификациялуу адистер иш­төөдө. Кореяда америкалык аскер контингенти бар. Кал­кынын орточо жыштыгы боюнча дүйнөдө эң алдың­кы өлкөлөрдүн бири; 1 км² жерге 488 адам туу­ра келет. Калк эң жыш жайгашкан провинция­лары (2009): борбордук Кёнгидо (1 км² жерде 1193 адам), Чежудо аралы (298), Түштүк Кёнсан (297); ал эми Канвондо провинциясында эң сейрек (86) отурукташкан. Урбанизация ж-а субурбаниза­ция процесстери ургаалдуу өнүгүүдө. Шаар кал­кы 81,5%ти түзөт (2008). Ири шаарлары: Сеул (калкы 9660,5 миң; 2009), Пусан (3352,0), Инч­хон (Чемульпо; 2602,3), Тэгу (2413,6), Коян (1518,3), Тэжон (1431,1), Сувон (1374,5), Кван­жу (1360,2), Ульсан (1073,6), Соннам (1023,2). Эң ири шаар агломерациясы – Сеул аймагы, анын калкы 22 456,2 миң, өлкөнүн калкынын 46%тен ашыгы; 2009). Экономикасында иште­гендердин жалпы саны 24,2 млн; анын 75,2%и тейлөө чөйрөсүндө, 17,3%и иштеп чыгуучу өнөр жайында ж-а курулушта, 7,5%и казып алуу өнөр жайында, айыл ж-а токой чарбаларында, балык уулоодо эмгектенет.

Тарыхы. Корей Республикасы 1948-жылы 15-ав­густта түзүлгөн. Ли Сын Ман президенттикке шайланган. 1948-жылы ноябрда ал улуттук кооп­суздук жөнүндө мыйзам кабыл алып, Конституци­янын (1948-жылы 17-июлда кабыл алынган) айрым жоболорун алып салып, солчул, жумушчу ж. б. уюмдардын ишмердүүлүктөрүнө тыюу салган. Ошол эле жылы өзү түзгөн Либералдык партия башкаруучу партияга айланган. 1948-жылы түзүл­гөн келишимдердин негизинде АКШ өкмөтү Корей Республикасына экономикалык жардам берип турган. Ко­рей согушунун (1950–53) бүтүшү м-н АКШ ж-а Корей Республикасы өз ара коопсуздукту камсыз кылуу (1954), ядролук энергияны тынчтык максаттар­га колдонуу (1956) жөнүндө келишимдерге кол кою­шуп, АКШ аскерлери Кореянын аймагында турук­туу негизде калышкан. 1940-жылдардын аягы – 1950-жылдардын башында Корей Республикасынын эко­номикасы төмөндөп, өлкөдө массалык жумуш­суздук пайда болгон. 1950-жылы Корея өкмөтү АКШнын колдоосу м-н жер реформасын жүргүзүп, ири жер ээлеринин ашык жерлерин сатып алып, дыйкандарга берген. 1952-жылы августта президент­тик шайлоодо Ли Сын Ман кайрадан жеңиш­ке ээ болгон. 1954-жылы ноябрда ал Конституция­га өзгөртүүлөрдү киргизип, президентке чексиз укуктарды ыйгарып, парламенттин айрым бий­лигин чектеген. Мындай иш чаралар, ошондой эле ин­фляциянын өсүшү ж-а жумушсуздук өлкөдөгү ички саясий абалды курчуткан. 1960-жылы 15- мартта өткөрүлгөн президенттик шайлоодогу ка­тачылыктар Апрель көтөрүлүшүнө (1960) алып келген. 1960-ж. 26-апрелде Улуттук чогулуш (парламент) президенттин кызматтан кетүүсүн талап кылуу ж-а шайлоонун жыйынтыктары­нын жараксыздыгын таануу жөнүндө резолюция кабыл алган. 1960-жылы июнда парламент Консти­туцияга оңдоолорду киргизип, президенттин бийлиги чектелген (мындан ары президент эки палатадан турган парламент тарабынан шай­ланууга милдеттүү), солчул, жумушчу партия­лар ж-а уюмдардын ишмердиктерине тыюу са­луулар алып салынган. 1960-жылы августта Демократиялык партиянын лидери Юп Бо Сон президенттикке

шайланган. 1960-жылы 1-октябрда өкмөт Корей Республикасында Экинчи республика орногондугун жарыяла­ган. Экинчи республика өкмөтүнүн жакырчылык, кор­рупция ж-а кылмыштуулукка каршы күрөшүүгө мүмкүнчүлүксүздүгү, элдин турмуш деңгээлинин начарлашы ж. б. элдин жаңы массалык чыгуу­ларына шарт түзгөн. 1961-жылы 16-майда Пак Чон Хи баштаган офицерлер тобу мамлекеттик төңкөрүш жасаган. Өлкөнү башкаруу Мамлекетти кайра куруунун жогорку кеңешине (МККЖК) өтүп, өлкөгө согуштук абал киргизилип, парламент, саясий партиялар ж-а коомдук уюмдар тарка­тылып, рев-ялык соттор түзүлгөн. 6-июлда МККЖК Конституцияны Чукул чаралар ж-дө мыйзам м-н алмаштырган. МККЖК расмий түрдө бийликтин жогорку органы болуп калган (Пак Чон Хинин жетекчилиги м-н). 1960-жылдардын ортосунда АКШнын жардамы м-н өлкөнүн экономикасы кризистен чыккан. Өкмөт «экспорт аркылуу индустриялаштыруу» саяса­тына өткөн. 1963-жылы октябрда Пак Чон Хи президенттик укукка ээ болуп, 17-декабрда Үчүнчү республика жарыяланган. 1970-жылы Пак Чон Хи социалисттик мамлекеттер м-н болгон соода байланыш­тарын чектеген. 1968-жылы 1-июлда Корей Республикасы Ядролук куралдарды таратпоо жөнүндө келишимге кошулуп, өзүнүн ядролук программаларын МАГАТЭнин көзөмөлүнө койгон. 1972-жылы 4-июл­да Корей Республикасы ж-а КЭДРдин өкүлдөрү улуттук консолидациянын негизинде эки өлкөнү тынч­тык жол м-н бириктирүүнү ишке ашыруу жөнүндө Биргелешкен билдирүүгө кол коюшкан. Бирок, Корей Республикасынын башкаруучу чөйрөлөрү жети­шилген макулдашууну жүзөгө ашырууга жол­тоо болуп, 1974-жылы эки өлкөнүн ортосундагы ма­миле курч мүнөзгө өткөн. 1972-жылы Пак Чон Хи согуш абалын киргизип, парламентти ж-а саясий партияларды таркатып, Конституциянын ишин токтотуп, «Юсин» деген аталыштагы саясий ре­формаларды баштаган. 1972-жылы 21-ноябрда жал­пы улуттук референдумда Конституцияга өзгөртүүлөр киргизилип, президенттин ыйгарым укугу кеңейип, Төртүнчү республика мезгили баштал­ган. Пак Чон Хинин демилгеси м-н Бириктирүүчү чучей (өз алдынча) элдик чогулушу (БЧЭЧ) түзүлүп, 1972-жылы 23-декабрда Пак Чон Хи кай­радан президенттикке шайланган. Пак Чон Хинин саясатына каршы 1979-ж. өлкөдө наара­зычылыктар күч алган. Натыйжада Пак Чон Хи атылып өлтүрүлүп, мамлекет башына пре­мьер-министр Цой Гю Ха шайланган. 1980-жылы генерал Чон Ду Хван жетектеген аскерлер тобу мамлекеттик төңкөрүш жасап, Цой Гю Ха бийликтен кетип, парламент таркаган. 1981-жылы Чон Ду Хван өлкөнүн президенттигине шайланган. Бе­шинчи республиканын мезгилинде экономика жого­рулап, өнөр жайында ж-а тышкы соодада өзгөрүүлөр бай­калган. 1987-жылы демократиялык оппозиция өкүлдөрү Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизүү талапта­рын койгон. 1988-жылы Демократиялык акыйкат партия­сынын лидери, генерал – Ро Дэ У Алтынчы республиканын президенттигине шайланган. Алтын­чы республиканын өкмөтү СССР (1990), КЭДР (1991), КЭР (1992) ж. б. социалисттик мамлекеттер м-н дипломатиялык мамилелерди түзүп, 1991-жылы БУУга мүчө болгон. 1991-жылы эки корей мамлекетинин ортосунда сүй­лөшүүлөр жүргүзүлүп, бири-бирине кол салбоо, тажрыйба алмашуу ж-а кызматташуу жөнүндө ке­лишимге кол коюлган. 1993-жылы Ким Ён Сам пре­зиденттикке шайланып, коррупцияга каршы ак­тивдүү күрөш жүргүзгөн. 1997-жылы президенттик шайлоодо демократиялык оппозиция лидери – Ким Дэ Чжун жеңишке жетип, КЭДР м-н болгон мами­лелерди жөнгө салууга аракеттенген. 2000-ж. 13–15-июнда Пхеньянда корей мамлекеттеринин лидерлери Түндүк ж-а Түштүк Биргелешкен деклара­циясына кол койгон. Ким Дэ Чжундун тышкы саясатын кийинки президент – Но Му Хён (2003-жылдан) уланткан. 2008-жылдан өлкөнүн пре­зиденти Ли Мён Бак.

Чарбасы. Корей Республикасы дүйнөдөгү өтө өнүккөн өлкөлөрдүн катарына кирет. ИДПсинин көлөмү 1278 млрд доллар (дүйнөлүк дүң продукциянын көлөмүнүн 1,7%и; дүйнөдө 10-орунда), аны киши башына бөлүштүргөндө 26 миң доллардан туу­ра келет (2008). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,928 (2006; дүйнөдөгү 179 өлкөнүн ж-а регион­дун ичинен 25-орунда). КРдин үлүшүнө дүйнөлүк иштеп чыгаруу өнөр жай продукциясынын 3,3%и (2007), анын ичинде кеме куруу продукциясынын ¹/3 ине жакыны, жарым өткөргүч өндүрүшүнүн 14%и, дүйнөлүк болот эритүүнүн 4%ке жакыны туура келет. ИДПнин реалдуу өнүгүүсү 2008-жылы 2,5%ти түзгөн. Өлкөнүн экономикасынын 20-кылымдын 2- жарымы – 21-кылымда тез өнүгүүсүнө ИДПнин өсүүсүнүн ¹/2 ине жакынын камсыз кылган мамлекеттик ж-а жеке капиталдык салымдын динамикалык өнүгүүсү өбөлгө түздү. Чет өлкөлүк инвестиция­нын чогулган көлөмү 120 млрд доллар (2007).
Чет өлкөлөрдөн түз түшкөн капиталдык салым 2008-жылы 10 млрд доллардан ашкан, анын ¹/2 инен ашыгы АКШга, Улуу Британияга ж-а Япония­га туура келет. Корей Республикасынын компанияла­рынын чет өлкөлөрдө топтолгон инвестицияла­рынын суммасы 27,6 млрд долларды түзөт (2007); анын 29,2%и Кытайдын, 15,7%и АКШнын, 9,2%и Вьетнамдын экономикасына коюлган. 1980-жылдардан өлкөнүн экономикасында мам­лекеттин ролу кыскара баштаган. Мамлекеттик ком­паниялардын үлүшүнө ИДПнин 8%тен азы гана таандык. Орто ж-а чакан чарбаларда жумушчу күчүнүн 80%тен ашыгы иштейт. Алардын көбү субподряддын негизинде ири корпорациялардын өндүрүштүк тармагына кирип, өз продукциясы­нын 95%ин аларга өткөрөт. КРдин экономика­сынын уюштуруу структурасынын негизин үй­бүлөлүк көп профилдүү ири компаниялардын топтору («чеболдор») түзөт. Өлкөнүн экономи­касына чет элдик инвестицияны тартуунун ж-а илим сыйымдуу тармактардын маанисин көтөрүүнүн негизги жолу – экономикасына өзгөчө режим киргизилген аймактарды түзүү бо­луп саналат (мындай аймактар 2005-жылы 37 бол­гон). 8 эркин соода зонасы иштейт; аларга «Кун­сан» (автомобиль куруу ж. б. машина куруу тар­мактары ж. б.), «Дэбул» (автомобиль куруу, металл иштетүү ж. б.), «Масан» (электр-техника, электроника өнөр жайы, байланыш каражаттары ж-а оптикалык аспаптар өндүрүштөрү) кирет. Эркин экономикалык зоналары (2003): «Инчхон» (информациялык технология, биологиялык технология, финансы-банк ишмердиги, туристтик бизнес, деңиз порттору м-н эл аралык аэропотторду траспорт м-н тей­лөө), «Чежудо» (аты окшош аралда; туризмдин ж-а оюн-зооктун борбору, финансы-банк кыз­маты, кеме жүрүү), «Пусан» (эл аралык соода

Кванжу шаарындагы автомобиль кураштыруу заводу.

Пусан деңиз порту.

борбору, финансы-банк ишмердиги, туристтик бизнес, кеме куруу ишканалары), «Кваньян» (деңиз порту, туризм борбору). Чет өлкөлүк ин­вестицияда иштеген 14 зона («Асан» ж. б.) бар. Эл аралык транспорттук тейлөө чөйрөсүнө ин­вестиция тартуу максатында салыксыз соода жүргүзүүчү 4 зона ж-а эл аралык аэропорт (Инч­хондо) уюшулган (2004). Стратегиялык маанилүү

өнөр жай тармактарынын өнүгүүсүн тездетүү ж-а атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн көтөрүү үчүн 2002-жылдан 3 типтеги (улуттук, жергиликтүү башка­руудагы, агрардык-индустриялык) индустрия комп­лекстери уюшулууда. Улуттук индустрия ком­плексине караган ишканалар негизинен элект­роника өнөр жайынын татаал технологиялык буюмдарын (жарым өткөргүч, суюк кристаллдык дисплей, CDMA мобилдик телефону, оптикалык прибор­лор ж. б.) чыгарууга адистешкен. ИДПнин струк­турасында тейлөө чөйрөсү 71,5%ти, өнөр жайы 25,5%ти, айыл ж-а токой чарбалары, балык уулоо 3,0%ти түзөт.
Өлкөнүн өнөр жай продукциясынын наркынын 92,4%и иштеп чыгаруучу өнөр жай тармагына туу­ра келет (2006). Башкы тармактары: машина куруу, металлургия, химия. Корей Республикасы деңиз кемелерин, автомобиль, электрондук тиричилик приборлорун, телекоммуникация, металл иш­тетүү жабдууларын ж. б. чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Энергети­ка комплексинин ишканалары ИДПнин 2,1%ин өндүрөт. Энергия пайдалануу структурасында нефтиге 47,0%, табигый газга 13,4%, көмүргө 24,4%, атомго 15,2% туура келет. Нефтиге бол­гон муктаждык толугу м-н импорттон камсыз болот (2008-жылы 118 млн т ). Нефтинин негизги бөлүгү Жакынкы Чыгыш (Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмирликтери), ошондой эле Түштүк-Чыгыш Азия ж-а Африка өлкөлөрүнөн келет. Өндүрүлгөн нефть продуктуларынын (2008-жылы 129,4 млн т;

Кванъян шаарындагы металлургия комбинаты.

газойл, мазут, лигроин, авиация керосини, бен­зин) көбү экспорттолот. 2007-жылы 2,89 млн т көмүр (антрацит) казылып алынган. Электр станция­ларынын аныкталган запасы 68,27 миң МВт (2007). Өндүрүлгөн электр энергиясынын (425,2 млрд кВт.с) 60,0%и ЖЭСке, 33,6%и АЭСке, 1,2%и ГЭСке, 5,2%и энергиянын альтернати­валуу булактарына (күн, шамал, геотерм. энер­гиялары, ошондой эле биоотун, өнөр жай ж-а тиричилик калдыктары) таандык. Ири ЖЭСтери отун ка­тары көмүр пайдаланат. КРдин атом электр станциялары негизинен (97%и) чет өлкөлөрдөн (Канада, Австралия, Улуу Британия, Франция, Россия, АКШ,ТАРдан) алган ядролук отунга байланыштуу. 20 АЭС иштейт; жалпы кубат­туулугу 9400 МВт болгон дагы 8 атомдук энер­гия блогу курулууда (2009); Корей жарым аралынын түштүк учунда Күн энергиясын пайдаланган дүйнөдөгү ири курулмалардын бири иштейт (20 МВт). Ансан шаарына жакын дүйнөдөгү ири ташкын электр станциясы бар (254 МВт) бар. Метал­лургия иштеп чыгаруу өнөр жай продукциясынын наркынын 7%ин түзүп, негизинен импорттук сырьё м-н иштейт.

Машина куруу – өнөр жай тармагынын маанилүү комплекси. Анын башкы тармактары: транспорттук машина куруу ж-а электроника өнөр жайы; кыймыл­даткыч ж-а турбина, металл иштетүүчү станок ж-а аспаптар, тоо-кен, айыл чарба, муздаткыч, химиялык, медициналык жабдуулар ж. б. өндүрүштөрү өнүккөн. Кеме куруу – транспорттук машина куруунун маа-

Ульсан шаарындагы кеме верфи.

нилүү тармактарынын бири. Корей Республикасы – де­ңиз кемелерин куруучу дүйнөдөгү ири өлкөлөр­дөн. Түштүк Кореянын кеме куруу компаниялары 2007-жылы кеме куруу боюнча жалпы дүйнөлүк заказ­дын 38,9%ин алган (тоннажы боюнча; Корей Респ­убликасынын негизги атаандашы Кытайдыкы 37,2%ти түзгөн); продукциясынын экспорттук наркы 2008-жылы 27,8 млрд долларга жеткен. Өлкөдөгү 9 ири кеме куруу компаниясынын жетөө дүйнөдөгү алдыңкы он компаниянын катарына кирет. Транспорттук машина куруунун маанилүү тар­мактарынын бири – автомобиль өнөр жайы. Автомо­биль чыгарган дүйнөдөгү 5 ири өлкөнүн ката­рына кирип, экспорттук продукциясынын көлөмү (37,3 млрд доллар) боюнча дүйнөдө 6-орун­да. 2007-жылы 4,1 млн автомобиль чыгарган, анын ичинен жеңил автомашина 3,7 млн. Негизинен 4 авто­мобиль компаниясы иштейт. Автомобиль чы­гаруучу эң ири «Нуundai Kia Automotive Group» концерни (1998) продукциясынын көлөмү боюнча Азияда 2-орунда (Япониянын «Toуota Motors» корпорациясынан кийин), дүйнөдө автомобиль чыгаруучу 5 ири компаниянын катарына ки­рет. Автомобиль чыгаруучу кийинки «GM Daewoo Auto and Technologo Co.» компаниясы­на өлкөдө чыгуучу автомобилдин 23,1%и таан­дык. «Renault Samsung Motors» компаниясы­нын үлүшү өлкөдө чыгарылган автомобилдин 4,4%и, «Ssang Yong Moton Co.» компаниясына 3%и туура келет. Машина куруунун маанилүү тармагы – электроника ж-а электр-техника өнөр жайы. КР жарым өткөргүчтөрдү (90%и чиптер); ком­пьютердин тез эске тутуу модулун (микросхе­ма), анын ичинде видео-карта процессор чиптери үчүн микросхемалар, катуу диск (HDD); СК-дисплей (монитор); СК ж-а плазма телевизорлорун; GSM, CDMA, 3G, WiMAX стандартындагы тез теле­фондорду; ноутбук, принтер ж-а көп функция­луу түзүлмөлөрдү (мисалы, сканер+принтер); IР-те­лефония ж-а 3-, 4-муундагы зымсыз байланыш тармактары үчүн жабдуу чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Информациялык технология продукцияларына өлкө экспортунун көлөмүнүн 30%ке жакыны туура келет. Робот­ техникасын (баасы боюнча дүйнөдө 6-орунда), ти­ричилик электр приборлорун (муздаткыч, мик­ротолкун мештери, кир жуугуч машина, конди­ционер, чаң соргуч ж. б.) чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда; белгилүү компаниялары: «Samsung Group», «LG Group», «Samsung Electronics» ж. б. Өнүккөн медициналык жабдууну өндүрүү тармагында 1652 компания иштеп, 7 миңден ашуун наамдагы (татаал диагностика прибор­лорун ж-а жабдууларын, электр массаждагыч ж. б.) жабдууларды чыгарат. Химия өнөр жайынан импорттук сырьёнун (фосфат, калий тузу, та­бигый газ ж. б.) негизинде иштеген минерал­дык жер семирткич өндүрүүдө эң натыйжалуу комплекстүү жер семирткичтер (азот-фосфор, фосфор-калий, азот-фосфор-калий) басымдуулук кылат. Нефть-химия өнөр жайы – химия индустрия­сынын маанилүү тармагы. Пластмасса ж-а син­тездик (полиэтилен, поливинилхлорид, АБС-пластик, полипропилен, полистирол, синтездик була, синтездик каучук ж. б.) чыгаруу өнүккөн. Автомобиль куруунун өнүгүүсүнө байланыштуу шина чыгаруу өндүрүшүнүн мааниси жогору­лоодо. Химия-фармацевтика ж-а микробиоло­гия өнөр жайы – 21-кылымдын башында өлкөнүн эконо­микасынын ылдам өнүгүп жаткан тармактары­нын бири. Продукциянын 26 миңден ашык түрүн чыгарат. Вакцина өндүрүшүнүн көлөмү боюнча (дүйнөлүк өндүрүштүн 1,4%ке жакыны, нар­кы 9,7 млрд доллар, 2008) республика дүйнөдө 11-орун­ду ээлейт. Жеңил өнөр жайы кытай товарлары м-н өтө катуу атаандаштык шартында өнүгөт.
Текстлинде синтездик буладан (бир аз накта була кошулуп) жасалган кездеме басымдуу. Ти­гүү өнөр жайынын атаандаштыкка чыгуусуна ошондой эле жогорку технологиялык материалдардан (керектүү маа­лыматтарды, мисалы, аба ырайын, валюта курсун ж. б. берип туруучу цифралуу электрондук при­борлору кошо) тигилген салыштырмалуу кым­бат атайын касиетке ээ цифралуу кийимдердин да мааниси зор. Ички рынокто аялдардын улут­тук костюму – «ханбок» көп талап кылынат.
Спорттук кийимдерди ж-а парик чыгаруунун экс­порттук мааниси зор. Текстиль, кийим тигүү фабрикалары (негизинен чакан ж-а орто) өлкөнүн жалпы өнөр жай ишканаларынын санынын 14,2%ин түзөт. Компаниялары кийимдин түрдүү предмет­терин (60ка жакын бренд), синтездик була, ки­йим (анын ичинде спорттук, балдардын кийимдери, аял­дардын ич кийими, байпак, бут кийим ж. б.) чыгарат.
Дүйнөлүк агрардык продукциянын наркындагы Ко­рей Республикасынын үлүшү 1,85% (2007; дүйнөдө 11- орунда). Агрардык өндүрүштүн өсүүсүн (21-кылымдын ба­шында орто эсеп м-н 2%) айыл чарбага жарактуу же­ринин аздыгы кыйла чектейт. Айыл чарбага жарак­туу жеринин аянты өлкө аймагынын 18,6%ин түзөт (2007-жылы 1,82 млн га); анын ичинде айдоо жери 16,6%, көп жылдык маданий өсүмдүктөр 2%тей. Сугат жери 0,88 млн га. Дыйканчылыгында чакан дыйкан (ферма) чарбалары басымдуу. Негизги азык-түлүк эгини – шалы. Өлкө күрүч­кө болгон өз муктаждыгын толук камсыз кы­лат. Шалы 1,08 млн га жерге эгилет. 2007-жылы 5,9 млн т акталбаган күрүч жыйналган. Шалы­нын вегетациялык мезгили муссондук жаан-ча­чындуу мезгилге (июлдун аягы – сентябрдын башталышына) туура келгендиктен, шалы пал­дары сууга толгуча, июлдун ортосуна чейин ал жерлерге арпа, буудай, ошондой эле жашылча өстүрүп алышат. Кайрак жерлердин басымдуу бөлүгүнөн жылына 2 жолу түшүм алынат. Алгач арпа, чанда буудай эгилип, алар жыйналып алынган­дан кийин шалы, таруу, ак жүгөрү, жүгөрү, буур­чак өстүрүлөт. Май өсүмдүктөрү (кунжут, жер жаңгак, рапс ж. б.), техникалык өсүмдүктөр (тамеки, пахта), бардык жеринде жашылча, картөшкө, мандарин, шабдаалы, алмурут, алма ж. б. өс­түрүлөт.
Айыл чарбасынын эң тез өнүгүп жаткан тармагы – мал чарбасы. 2007-жылы 9850 миң чочко, 2580 миң уй, 527 миң эчки, 22 миң жылкы, 121 000 миң тоок ж-а жөжө, 8600 миң өрдөк, 15 миң күрп, 9 миң каз ж-а цесарка асыралган. Аарычылык да өнүк­көн. Экспорт үчүн токой козу карындары ж-а каштан мөмөсү жыйналат. Балык уулоо ж-а суу промысели өлкөнүн экономикасынын маа­нилүү тармагы. Калктын тамак-ашындагы жа-

Корей Республикасынын акчасы – вона

ныбар белокторунун ¹/2 и балык ж-а молюска продуктуларына туура келет; тамак-ашта ви­таминге ж-а микроэлементтерге бай деңиз ба­лырлары кеңири пайдаланылат. Деңиз аква­культура продукциясынын 55%ке жакынын балыр (вакаме, нори, хидзаки, комбу), 35%ин молюска (устрица, мидия ж. б.), 9,8%ин балык, 0,2%ин креветка түзөт.

Өлкөнүн экономикасынын эң ири сектору – тейлөө чөйрөсү. Анын маанилүү тармактары: кредит-финансы ж-а камсыздандыруу иштери, дүң ж-а чекене соода, коомдук тамактануу, мей­манкана бизнеси ж-а тиричилик жактан тейлөө, кыймылсыз мүлк операциясы, транспорт ж-а байланыш, адм. тейлөө, билим берүү, саламат­тыкты сактоо ж. б. Кредиттик мекемелердин системасы 14 коммерциялык банкты (анын 8и улуттук масштабда), 5 миңге жакын филиалы м-н, камтыйт. Рекреациялык тейлөө ургаалдуу өнүгүүдө. 2007-жылы өлкөгө 6,5 млн чет өлкөлүк турист келген. Көбү Япониядан (34,7%и), Кы­тайдан (21,8%и; Тайвань кошо), АКШдан (11,0%и) ж-а Европа союзуна кирген өлкөлөрдөн (8,7%и) келет. Чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше 5,23 млрд доллар, анын 2,31 млрд дол­лары ишкердик туризмге таандык. Чет өлкө­лүк туристтер негизинен эл аралык Инчхон аэро­порту аркылуу келет.
Заманбап транспорт коммуникациясы өнүккөн. Темир жолунун жалпы узундугу 3381 км, анын 1843 кми элек­трлештирилген (2008). 79 маршруту бар. Баш­кы темир жол түйүнү – Сеул. Сеул – Тежон – Тэгу–Кёнжу – Пхохан – Пусан – Тэжон – Кванжу – Мокпхо тармагы бар) ылдам (саатына 300 кмдей) жүрүү темир жолу иштейт. Сеул, Тэгу, Инчхон, Тежон, Кванжу шаарларында метрополитен бар. Автомобиль жолунун узундугу 103,0 миң км (2008), анын 3,4 миң кми – көп тилкелүү ылдам жүрүүчү автома­гистраль. Магистралдык куур транспортунун узундугу 2250 км (2008), анын 1423 кми газ, 827 кми нефть куурлары. Деңиз транспорту эл аралык жүктүн негизги бөлүгүн тейлейт. Эң ири деңиз портто­рунун жүк айлануусу: Пусан (243 млн т; ошондой эле Япония м-н К-нын ортосундагы жүк ташуунун негизги бөлүгүн тейлейт), Кваньян (198 млн т ), Ульсан (169 млн т ), Инчхон (138 млн т; Кытай порттору м-н байланышты тейлейт), Пхохан (62 млн т). Паром аркылуу Пусан Япониянын Симоносеки, Фукуока, Осака порттору, ошондой эле Цусима аралынын порттору, Инчхон Кытайдын Да­льян, Тяньцзин, Вэйхай, Циндао ж. б. портто­ру, Сокчхо порту Россиянын Зарубино посёлка­сы, Владивосток шаары м-н байланышат. Ички паромдук байланыш да өнүккөн. Корей Респ­убликасынын желеги м-н 812 деңиз соода кемеси каттал­ган (анын 31и чет өлкөлүк кеме ээлерине таан­дык). Авиация транспорту эл аралык жүргүнчү­лөрдүн негизги бөлүгүн ташыйт. Өлкөдө 150 аэропорт иштейт. Эл аралык аэропорттору: Инч­хон, Кимпхо, Чежу, Кимхэ (Пусанга жакын), Муан, Яньян. Тэгу ж-а Чхонжу шаарларында.
Сырткы соодасынын көлөмү 728,3 млрд дол­лар (2007), анын ичинде экспортунуку 371,5 млрд дол­лар, импортунуку 356,8 млрд доллар. Товардык экспортундагы маанилүү орунду электрондук ж-а электр-техникалык өнөр жай продукциялары (жарым өткөргүчтөр, телекоммуникация жабдуулары, компьютер, электр-тиричилик приборлору ж. б.), автомобиль ж-а анын тетиктери, агре­гаттары, деңиз кемелери, нефть продуктулары, пластмасса ж-а синтездик чайыр, болот прокат.
Товарларын негизинен – Кытайга (Сянганга кошо, 27,1%), АКШга (12,4%), Японияга (7,1%) чыгарат. Негизги импорту: өнөр жай ж-а транспорт жабдууларынын ар кандай түрлөрү, электрон­дук приборлор ж-а компьютер, нефть, болот, органикалык химиянын продуктулары, анын ичинде пластмас­са. Товарларды Кытайдан (17,7%), Япониядан (15,8%), АКШдан (10,5%), Сауд Арабиясынан(5,9%) алат.

Билим берүүсү. 1945-жылдан баштап Кореяда эски мектептер жоюлуп, билим берүүнүн жаңы системасы түзүлгөн. 1950-жылдан баштап жал­пыга милдеттүү 4 жылдык окууну киргизүү ка­ралып, ал 1956–57-жылдарда гана ишке ашырылган. 1958-ж. акы төлөп окуу жоюлган. 1958–59-жылдарда жалпыга милдеттүү 7 жылдык билим берүү кир­гизилген. 1959-жылы билим берүү системасы кайра түзүлүп, башталгыч мектепте 4, толук эмес орто мектепте 3, техникалык мектепте 2 ж-а жогорку техникалык мек­тепте 2 жылдык окуу киргизилген. 1967–68-окуу жылында жалпыга милдеттүү 9 жылдык билим берүү киргизилген. 1973-жылы жалпыга милдеттүү 10 жылдык билим берүү ж-а мектепке чейинки