«АРАМЕЙЛЕР» менен «АРКТИКА» барактарынын ортосундагы айырма

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору дан
(Барактардын ортосундагы айырма)
Навигацияга өтүү Издөөгө өтүү
ВизуалдыкВикитекст
imported>Temirkan
No edit summary
 
imported>Kadyrm
м (1 версия)
 
1 сап: 1 сап:
'''АРАМЕЙЛЕР–''' батыш семит тилдеринде сүйлөгөн Алдынкы Азиядагы байыркы семит эли. Б. з. ч.миң жылдыктын ортосунда Аравия ж. а-нын
(гр. ''arktikos'' – «түндүк» деген мааниде) – Жер шарынын түн. уюл аймагы. Евразия
түн.-чыгышын мекендешкен. Болжол м-н б. з. ч. 1360-ж. ассириялык-вавилондук жазма булактарды Дильмундун (Бахрейндин) коңшулары ка-
м-н Түн. Америка (Гренландиянын түштүгү м-н
тарында эскерилет. 1350-жылдары А. түн.-батышка журт которуп, жаңы ээлеген аймактарда эки жамаатты негиздешет. Алардын ахламейлер деп аталган бир бөлүгү Евфраттын ортоңку бөлүгүндө отурукташкан. Б. з. ч. 14-кдын экинчи жарымы – 11-к-дын башында ахламейлер бир нече жолу ассириялыктар м-н согушушкан. «А» деп аталган экинчи бөлүгү ахламейлердин түш. бөлүгүнө жайгашып, Сирия, Палестинанын чегине чейин, б. з. ч. 3-к-дын аягында, египеттик булактарда «Арамейлер өлкөсү» деп аталган Дамаск оазисин ж-а ага чектеш Түш. Сириянын аймактарын жердеп калышкан. Б. з. ч. 11-к-да мында Түш. Сириялык: Арам-Дамаск, Арам-Цоба, Бет-Рехов ж. б. арамей падышалыктары түзүлгөн. Б. з. ч. 11-10-кдын чегинде А. тектеш ахламейлерди ассимиляциялоо м-н бүткүл Чыгыш Месопатамияны ээлешкен. Б. з. ч. 10-к-дын башында Түн. Сирияда Самаль ж-а Арпад аталган жаңы арамей падышачылыктары ж-а Жогорку Месопотамияда арамей бирикмеси түзүлгөн. Б. з. ч. 920-
Лабрадор ж. а-нан башка) материктеринин түн.
855-ж. ассириялык падышалар Жогорку Месо&#0173;патамиялык бардык А-ди багындырышкан, ал эми 732-ж. Арам-Дамаск падышалыгынын кулашы м-н сириялык А. Ассирия державасынын курамына кирген. 7-к-дагы араб басып алууларынын башталышына чейин А. Алдынкы Азиядагы маанилүү роль ойногон этностордун бири болуп, арамей тили Жакынкы Чыгыштагы эл аралык ж-а маданий карым-катнаштардын тили катары пайдаланылган. Азыркы ассириялыктар өзүлөрүнүн түпкү тегин А-ден келип чыккан деп эсептешет.<br>
четин, дээрлик Түн. Муз океанды аралдары м-н
(Норвег деңизинин чыгышы м-н түштүгүнөн
башка), о. эле Атлантика ж-a Тынч океандарынын жакын жаткан бөлүктөрүн камтыйт.
А-нын түш. чеги тундра зонасынын түш. чегине дал келет. Аянты 27 млн ''км<sup>2</sup>''дей; айрым учурда А-нын түш. чеги катары Түн. уюл тегереги
алынат (анда А-нын аянты 21 млн ''км<sup>2</sup>.'' Евразиялык А-нын кургактык бөлүгү негизинен
түзөң, айрым жерлери (айрыкча аралдары) тоолуу. Эң бийик жери Кола ж. а-ндагы Хибин
тоолору, 1191-ж. Түн. Американын материктик
бөлүгүндө күдүрлүү бөксө тоолор (бийикт. 400–
700 ''м)'' көп аянтты ээлейт. Эң бийик тоолор Гренландиянын чыгышында (А-нын эң бийик жери
Гунбьёрн чокусу, 3700 ''м).'' Түн. Муз океан шельфтерин четки деңиздер (Баренц, Кара, Лаптевдер, Чыгыш Сибирь, Чукча, Бофорт, Баффин)
ээлейт. Мында материктен бөлүнүп калган аралдар (Түн. Жер, Жаңы Сибирь а., Франц Иосиф
Жери, Канадалык Арктика архипелагы) жайгашкан. Океандын терең бөлүгү – ''Арктика бассейны.'' А-нын табияты жай айларындагы (орт.
темп-расы 0<sup>0</sup> Cre жакын) төмөнкү радиациялык
балансы (жылдык орт. темп-расы 0°Сден төмөн),
муздардын (аянты 2 млн ''км<sup>2</sup>ден'' ашык), көп
жылдык тоңдун, А. чөлү м-н тундранын басымдуулугу м-н өзгөчөлөнөт. Деңиз акваториясындагы муздун аянты кышында 11 млн<br>
км<sup>2</sup>дей, жайында 8 млн ''км<sup>2</sup>''дей. Россиялык
А-ны өздөштүрүүдө Түн. деңиз жолунун мааниси зор. Деңиз фаунасына балыктын 150 (сом,
корюшка, треска сымалдуулар, май канаттар),
деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн 17 түрү (кит, морж,
түлөн) кирет. Аралдарында ж-a кургактыкта
ак аюу, ак түлкү, түн. бугусу жашайт. Азыркы<br>
[[File:АРКТИКА_5.png | thumb | Арктикалык экспедициянын базасы.]]<br>
эл аралык укукта А-ны 5 секторго бөлүү белгиленген. Ал секторлордун негизин Россия, АКШ
(Аляска), Канада, Дания (Гренландия) ж-a Hopвегиянын түн. чек аралары, капталдарын меридиандар, чокусун түн. уюл түзөт. Ap бир сектордо жайгашкан бардык жер ж-a аралдар жакын жаткан мамлекеттердин курамына кирет.
(А-нын картасы 500-бетте).<br>
Ад.: ''Горбацкий Г. В.'' Северная полярная область.
I., 1964; ''ошонуку эле'' Физико-географическое районирование Арктики. 4.1. JI., 1967.<br>
''Ө. Бараталиев.''<br>
 

12:48, 4 Июль (Теке) 2022 -деги абалы

(гр. arktikos – «түндүк» деген мааниде) – Жер шарынын түн. уюл аймагы. Евразия м-н Түн. Америка (Гренландиянын түштүгү м-н Лабрадор ж. а-нан башка) материктеринин түн. четин, дээрлик Түн. Муз океанды аралдары м-н (Норвег деңизинин чыгышы м-н түштүгүнөн башка), о. эле Атлантика ж-a Тынч океандарынын жакын жаткан бөлүктөрүн камтыйт. А-нын түш. чеги тундра зонасынын түш. чегине дал келет. Аянты 27 млн км2дей; айрым учурда А-нын түш. чеги катары Түн. уюл тегереги алынат (анда А-нын аянты 21 млн км2. Евразиялык А-нын кургактык бөлүгү негизинен түзөң, айрым жерлери (айрыкча аралдары) тоолуу. Эң бийик жери Кола ж. а-ндагы Хибин тоолору, 1191-ж. Түн. Американын материктик бөлүгүндө күдүрлүү бөксө тоолор (бийикт. 400– 700 м) көп аянтты ээлейт. Эң бийик тоолор Гренландиянын чыгышында (А-нын эң бийик жери Гунбьёрн чокусу, 3700 м). Түн. Муз океан шельфтерин четки деңиздер (Баренц, Кара, Лаптевдер, Чыгыш Сибирь, Чукча, Бофорт, Баффин) ээлейт. Мында материктен бөлүнүп калган аралдар (Түн. Жер, Жаңы Сибирь а., Франц Иосиф Жери, Канадалык Арктика архипелагы) жайгашкан. Океандын терең бөлүгү – Арктика бассейны. А-нын табияты жай айларындагы (орт. темп-расы 00 Cre жакын) төмөнкү радиациялык балансы (жылдык орт. темп-расы 0°Сден төмөн), муздардын (аянты 2 млн км2ден ашык), көп жылдык тоңдун, А. чөлү м-н тундранын басымдуулугу м-н өзгөчөлөнөт. Деңиз акваториясындагы муздун аянты кышында 11 млн
км2дей, жайында 8 млн км2дей. Россиялык А-ны өздөштүрүүдө Түн. деңиз жолунун мааниси зор. Деңиз фаунасына балыктын 150 (сом, корюшка, треска сымалдуулар, май канаттар), деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн 17 түрү (кит, морж, түлөн) кирет. Аралдарында ж-a кургактыкта ак аюу, ак түлкү, түн. бугусу жашайт. Азыркы

Арктикалык экспедициянын базасы.


эл аралык укукта А-ны 5 секторго бөлүү белгиленген. Ал секторлордун негизин Россия, АКШ (Аляска), Канада, Дания (Гренландия) ж-a Hopвегиянын түн. чек аралары, капталдарын меридиандар, чокусун түн. уюл түзөт. Ap бир сектордо жайгашкан бардык жер ж-a аралдар жакын жаткан мамлекеттердин курамына кирет. (А-нын картасы 500-бетте).
Ад.: Горбацкий Г. В. Северная полярная область. I., 1964; ошонуку эле Физико-географическое районирование Арктики. 4.1. JI., 1967.
Ө. Бараталиев.

"http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=АРАМЕЙЛЕР&oldid=68218" булагынан алынды