Difference between revisions of "АЗИЯ"
8 -сап: | 8 -сап: | ||
анын чеги боюнча жайгашкан. Негизги тоо системалары: ''Гималай'' (бийиктиги 8848 ''м''ге чейин), ''Гиндукуш'' (7708 ''м,'' Тиричмир), ''Каракорум'' (8614 ''м,'' Чогори), ''Куньлунь'' (7723 ''м,'' Улугмузтат), ''Теңир‑Тоо'' (7439 ''м,'' Жеңиш чокусу), ''Ысар‑Алай'' (5621 ''м,'' Матча), ''Чоң Кавказ'' (5642 ''м,'' | анын чеги боюнча жайгашкан. Негизги тоо системалары: ''Гималай'' (бийиктиги 8848 ''м''ге чейин), ''Гиндукуш'' (7708 ''м,'' Тиричмир), ''Каракорум'' (8614 ''м,'' Чогори), ''Куньлунь'' (7723 ''м,'' Улугмузтат), ''Теңир‑Тоо'' (7439 ''м,'' Жеңиш чокусу), ''Ысар‑Алай'' (5621 ''м,'' Матча), ''Чоң Кавказ'' (5642 ''м,'' | ||
Эльбурс), ''Алтай'' (4506 ''м,'' Белуха), ''Саян'' (3491 ''м,'' Мунку‑Сардык). Ири тайпак тоолору: ''Памир'' (7495 ''м, Коммунизм'' же ''Исмаил Самани),'' Тибет ''(6000–7000'' м''), Алдынкы Азия тайпак тоолору'' (5165 ''м,'' Арарат); бөксө тоолору: ''Орто Сибирь'' (1701 ''м,'' Путорана), Араб жарым аралындагы бөксө тоолор (3600 ''м), Декан'' (2000 ''м''г''е'' чейин). Эң ири ойдундуу түздүктөр: ''Батыш Сибирь, Туран, Улуу Кытай, Инд‑Ганг, Месопотамия''; бийик жайгашкан түздүктөрү ( | Эльбурс), ''Алтай'' (4506 ''м,'' Белуха), ''Саян'' (3491 ''м,'' Мунку‑Сардык). Ири тайпак тоолору: ''Памир'' (7495 ''м, Коммунизм'' же ''Исмаил Самани),'' Тибет ''(6000–7000'' м''), Алдынкы Азия тайпак тоолору'' (5165 ''м,'' Арарат); бөксө тоолору: ''Орто Сибирь'' (1701 ''м,'' Путорана), Араб жарым аралындагы бөксө тоолор (3600 ''м), Декан'' (2000 ''м''г''е'' чейин). Эң ири ойдундуу түздүктөр: ''Батыш Сибирь, Туран, Улуу Кытай, Инд‑Ганг, Месопотамия''; бийик жайгашкан түздүктөрү (Борбордук Азияда) – Кашкар, Жунгар, Гоби. Камчаткада (4688 ''м,'' Ключи сопкасы), Чыгыш Азиянын аралдарында <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Малайя архипелагында (Кракатау жанар тоосу, бийиктиги 813 ''м)'' өчө элек жанар тоолор көп.<br>Азиянын азыркы рельефи негизинен төмөнкү процесстердин натыйжасында – байыркы тайпаңдалуу процесстеринен (калдыктары, айрыкча тайпак тоолордун ички бөлүктөрүндө, ошондой эле Индистан, Араб, Сирия, Чыгыш Сибирдин жапыз платолорунда сакталган), жер кыртышынын неоген <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> антропоген мезгилдериндеги ири вертикалдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> горизонталдык кыймылдардан (Памир, Тибет, Гималай тоолору 4000 мден жогору көтөрүлүп, материктин чыгыш чет жакасы тескерисинче чөккөн), көтөрүлгөн тоолордун чет жакаларынын эрозиялык кескин тилмеленүүсүнөн (Памир, Тибет тоолорундагы, Гималай, Куньлунь, Батыш Саян, Черский тоолорун, Становой, Алдынкы Азия тайпак тоолорун кесип өткөн терең капчыгайлар) ж. б‑дан калыптанган жеринин бетинин түзүлүшүнө, ошондой эле Орто <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Борбордук Азияда, айрыкча Хуанхэ дарыясынын алабында кеңири аянтты лёсс тектери каптап жатышы, ''бедленддин'' (чап), чөлдөрдө ''эол'' (шамал) рельефинин, акиташ <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> гипстүү аймактарда ''карст'' процесстеринин, антропогендеги ''муз каптоо'' (Азиянын түндүк-батышында 60° түндүк кеңдиктерден түндүктү карай муздук текши каптаган), азыркы мөңгүлөр (Кара‑Корум, Памир, Теңир‑Тоо, Гиндикуш, Гималай ж. б. тоолордогу ири мөңгүлөр), башка материктерге караганда көп жылдык тоңдун кеңири таралышы (47° түндүк кендикке чейин), жанар тоолор (жанар тоо конустары, Индистан <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Орто Сибирди каптаган ''траптар,'' Камчаткадагы, Филиппин, Чоң <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Кичи Зонд аралдарындагы аракеттеги жанар тоолор, Алдынкы Азия тайпак тоолорундагы, Сирия‑Араб платосундагы, Кавказ, Монголия, Манжур‑Корей тоолорундагы мурдагы жанар тоолор) зор таасирин тийгизген.<br>Азиянын геоструктурасы өтө татаал. Анын аймагы аркылуу субкеңдик багытта Альп‑Гималай бүктөлүү алкагынын чыгыш бөлүгү созулуп жатат. Ал чыгышта Монгол‑Охота <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Тынч океан бүктөлүү алкактарына кошулат. Бүктөлүү түзүлүштөрүн түштүктөн Араб <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Индистан жарым аралынын платформалык аймактары чектеп турат. Азия кембрийге чейин пайда болгон бир нече ири платформалардан <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> алардын аралыктары боюнча созулуп жаткан ири бүктөлүү облустарынан турат. Азияда Сибирь (чеги Орто Сибирь бөксө тоосуна туура келет), Кытай‑Корей (Улуу Кытай түздүгүн, Корей жарым аралын камтыйт), Түштүк Кытай (Янцзы дарыясынын төмөнкү агымынын алабы), Инди (Индистан жарым аралынын басымдуу бөлүгүн <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Шри‑Ланканы камтыйт), Араб (Араб жарым аралынын басымдуу бөлүгү) платформалары жайгашкан. Платформалар Азиянын аймагын тегерегине бириктирип турган байыркы ядро болуп саналат; алар протерозойдун аягынан бүктөлүүгө дуушарланбай, салыштырмалуу тынч абалда болот. Платформаларды жалпы бириктирип турган геосинклиналдык облустарды байкал, каледон, герцин, мезозой, кайназой бүктөлүүлөрү түзөт. ''Байкал бүктөлүүсүнө'' (протерозойдун аягы‑кембрийдин башталышында болгон) Енисей токол тоосу, Чыгыш Саян, Байкал бою, Забайкалье тоолору, Араб жарым аралынын айрым жерлери, ''каледон буктөлүүсүнө'' (кембрий, ордовик, силур) – Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы, Түштүк-Чыгыш Кытай, Түндүк Теңир‑Тоо, ''герцин бүктөлүүсүнө'' (девон, карбон, пермь) Теңир‑Тоонун негизги бөлүгү, Куньлунь, Наньшань, Түштүк Алтай, Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү ж. б., ''мезозой бүктөлүүсүнө –'' Түндүк-Чыгыш Сибирь, Сихотэ‑Алинь, Индикытайдын, Тибеттин айрым жерлери, ''альп бүктөлүүсүнө'' (кайназой) – Кавказ, Памир, Түркмөн‑Хоросан тоолору, Паропамиз, Гиндикуш, Алдынкы Азия тайпак тоолору, Загрос, Мекран, Сулейман, Гиндикуш, Гималай тоолору кирет. Азиянын чыгыш чет жакасын азыркы геосинклиналдык алкак ээлейт; ал материкти Тынч океандын таманынан бөлүп турат. Алкакты аралдар догосу, океандын терең кобулдары <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> четки деңиздердин геосинклиналдык чуңкурдуктары түзөт. Алкакка активдүү аракеттеги жанар тоолор, катуу жер титирөөлөр, тектоникалык контрасттуу кыймылдар, жаш бүктөлүүлөр, гравитациялык тең салмактуулуктун бузулушу мүнөздүү.<br>Азия континентинин азыркы турпаты салыштырмалуу жакынкы эле мезгилдерде пайда болгон. Палеозойдун башталышында (кембрий, ордовик, ошондой эле силурда) Чыгыш Европа, Сибирь, Кытай‑Корей, Түштүк Кытай платформалары кургактыктын бир бөлүктөрү же эпиконтиненттик тайыз деңиздер <span cat="ж.кыск" oldv="м‑н">менен</span> капталган жазы шельфти түзгөн. Инди <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Араб платформалары ошол кездеги зор түштүк материк – ''Гондвананын'' курамына кирген. Герцин бүктөлүүсүнөн кийин түндүктөгү платформалар кургактыктын монолиттүү массиви – ''Ангаридага'' бириккен. Ал эми Гондвана тескерисинче, бөлүктөргө ажырап, алардын ичинен платформалуу Инди‑Араб массивдери кайназойдо ''Тетис'' геосинклиналы (байыркы деңиз бассейни) жок болгондон кийин Ангаридага биригип, Азия пайда болгон.<br>Азия кен байлыктарга бай. Таш көмүрдүн ири кендери Казакстанда (Караганды бассейни), Сибирде (Кузнецк, Кан‑Ачы, Лена ж. б. бассейндер), ошондой эле Кытай, Индия, Кореяда топтолгон. Нефтинин дүйнөлүк запасынын теңинен көбү Aзияда. Нефть‑газдуу ири аймактарга – ''Перс б''у''луңу нефть‑газ бассейни,'' Батыш Сибирь, Каспий бою ойдуңу, Закавказье, Орто Азиянын түздүктөрү, Малайя архипелагынын аралдары (Суматра, Калимантан), Түндүк <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Батыш Кытайдын айрым жерлери кирет. Сибирь, Казакстан, Орто Азияда, ошондой эле Түркияда, Иран, Пакистанда кайнатма туздун ири кендери бар. Темир рудасы Казакстандын бир катар жерлеринде (Костанай облусунда, Борбордук Казакстан ж. б.), Ангара боюнда, Сибирдин түштүгүндө (Кузнецк Ала‑Тоосу, Тоолуу Шория <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Хакасия), Кытай, Корея, Индиянын көп жерлеринде топтолгон. Индияда <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> Закавказьеде марганецтин ири кендери бар. Калайдын эң бай кендери – Түштүк-Чыгыш Азияда (Бирма, Таиланд, Индонезия аралы). Борбордук Казакстанда жездин ири кени, Норильскиде никель, Якутияда алмаз кендери бар.<br>Азияга арктика климатынан (түндүгүндө) субэкватордук <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> экватордукка (түштүгүндө) чейинки ар түрдүү климат мүнөздүү. Батыштан соккон атлантикалык нымдуу аба Азияга жеткенде өзгөрүп, континенттик абага айланат. Ал эми Тынч океандык аба батыш аба массасынын үстөмдүк кылышына <span cat="ж.кыск" oldv="ж‑а">жана</span> ички аймактарын кырка тоолор тороп тургандыгына байланыштуу Азиянын чыгыш чет жакасындагы | ||
[[File:АЗИЯ33.png | thumb|Теңир‑Тоодогу гляциалдык зона.]] | [[File:АЗИЯ33.png | thumb|Теңир‑Тоодогу гляциалдык зона.]] | ||
кууш тилкеге гана таасирин тийгизет. Түндүктөн арктикалык аба Азияга терең кирет; ал эми түштүктө үстөмдүк кылган тропиктик <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> субэкватордук муссондук климаттын таасиринен Гималай тоолору тосуп турат. Кышында климатты батыштан соккон аба массасы аныктап, аитициклондук зор аймак, Азиянын түштүгүндө <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> түштүк-чыгышында пассаттык циркуляция пайда болот. Сибирь тоолорунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Монголиянын үстүндө (40°, 60° түндүк кеңдиктердин аралыгында) Азия (Сибирь) антициклону түзүлөт. Радиациялык муздоонун, батыш аба массасынын муздап, төмөн чөгүүсү, арктика антициклонунун кириши октябрдан апрелге чейин антициклондун туруктуу болушуна шарт түзөт. Анда ачык <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> суук аба ырайы үстөмдүк кылат: абанын температурасынын абсолюттук минимуму Оймякондо –71°Сге (Түндүк жарым шардын суук уюлу), Верхоянскиде –68°Сге, Якутияда –64°Сге жетет. Антициклондун чет жакалары аркылуу соккон туруктуу шамал андан муздак <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> кургак абаны айдап чыгып, чыгышты, түштүк-чыгышты <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> түштүк (кышкы континенттик муссон), ошондой эле батышты карай – Батыш Сибирге, Казакстанга, Орто Азияга багыттайт (жогорку басымдуу аба Иранга чейин жетет). Уюлдук фронттун циклондору Жер Ортолук деңиздик климаттуу Алдынкы Азияга кышкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жазгы, Түштүк Сибирь тоолоруна жайкы жамгырды алып келет. Алдынкы, Ортонку <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Борбордук Азияда жайында аптап ысык <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> кургакчыл континенттик тропиктик аба массасы үстөмдүк кылат. Түштүк Азия (Иран) <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Түштүк-Чыгыш Европадан соккон кургакчыл түндүк-батыш шамалдардын <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Индияга жаан‑чачынды мол алып келген жайкы муссондун пайда болушуна шарт түзөт. Уюлдук фронттун циклондору Чыгыш Азияда нымдуу жайкы муссонду пайда кылат. Күзүндө Чыгыш Азия фронттору аркылуу кыйраткыч күчтөгү тропиктик циклондор – тайфундар өтөт. Кышында Азиянын тропиктик бөлүгүндө континенттик тропиктик, жайында – экватордук деңиздик аба, экватордун үстүндө жыл бою жаан‑чачын мол жааган, абанын температурасы сезон боюнча анча өзгөрбөгөн деңиздик экватордук климат үстөмдүк кылат. Азиянын кургакчыл тропиктик аймактарында эң ысык болот; абанын эң жогорку температурасы (53°С) Пакистандын Жейкобабад шаары тушта катталган [дүйнөдөгү эң ысык жердин (Ливиядагы Триполи шаары тушта) температурасынан (58°С) 5°С гана төмөн]. Азиянын көп бөлүгүндө жаан‑чачын негизинен жылдын жылуу мезгилинде, Жер Ортолук деңиздин чыгышында кышында жаайт. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> түштүгүнүн климаты муссондук; мында кургакчыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> нымдуу мезгилдер кескин алмашат. Индиянын түндүк-чыгышында – Черапунжиге жылына 13 миң ''мм''дей жаан‑чачын жаайт (Жер шарындагы эң жаанчыл жер, 1861‑ж. 22 900 ''мм'' жааган). Батыш, Орто <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Борбордук Азиянын түздүктөрүндө негизинен чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жарым чөл климаты, Тибет, Памир тоолоруна суук чөл климаты мүнөздүү. Түндүк Жер аралында, Памир, Теңир‑Тоо, Гималай, Кара‑Корум, Гиндукуш ж. б. тоолордо мөңгү жатат. Мөңгүнүн жалпы аянты 120 миң ''км<sup>2''дей. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Чыгыш Сибирдин кыйла аймагын (11 млн кж<sup>2</sup>дей) көп жылдык тоң ээлейт.<br>Негизги дарыялары: ''Обь'' (Иртыш <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span>), ''Енисей'' (Ангара <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span>), ''Лена'' (Түндүк Муз океандын алабына кирет; жылдын көп бөлүгүндө муз каптап жатат), ''Амур, Хуанхэ, Янцзы'' (узундугу 5800 ''км,'' Азиядагы суусу эң мол <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> эң узун дарыялар), ''Синцзян, Меконг'' (Тынч океандын алабы), ''Салуин, Иравади, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат'' (Инди океанынын алабы), ''Аму‑Дарыя, Сыр‑Дарыя'' (Арал деңизинин алабы). Азиянын көп дарыяларынын транспорттук <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> энергетикалык, Орто Азиядагы <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> чет өлкөлөрдөгү көптөгөн дарыялардын ирригациялык мааниси зор. Азиянын көп аймактарынан океанга (Каспий, Арал деңиздеринин алабы, Борбордук Азиянын көп бөлүгүндө, Иран тайпак тоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Араб жарым аралынын ички аймактарында) суу агып чыкпайт. Азиядагы эң ири көлдөр – Каспий <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Арал деңиздери; алардан башка чоң көлдөрү: ''Байкал, Балкаш, Ысык‑Көл, Ван, Урмия, Кукунор, Поянху, Та''й''ху, Тонлесап.''<br>Азиянын көп бөлүгү Голарктика флоралык <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> зоогеографиялык дүйнөсүнө таандык. Араб жарым аралынын түштүгү, Индстан, Индикытай <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Малайя архипелаги Палеотропиктик өсүмдүк дүйнөсүнө кирет. Түштүк Азия Инди‑Малайя зоогеографиялык облусуна, Арабстандын түштүгү Эфиопия облусуна кирет. Азиянын фаунасынын көбү Европа, Түндүк Америка <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Африкадагы жаныбарлардын түрүнө окшош.<br>Түндүк Муз океанды жээктей мамык чөп, эңилчек, бадалчалуу ''тундра'' ээлеп, анын астында глейлүү тундра топурагы өрчүгөн. Андан түштүктөгү ичке тилкеде ''токойлуу тундра'' зонасы жайгашкан. Анда сейрек токой <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> тундра өсүмдүктөрүнүн айкалышы мүнөздүү. Токойлуу тундранын түштүгүндө кенен тилкени ээлеген ''тайгага'' (негизинен ийне жалбырактуу токой) тоң‑тайга, күл, чымдак‑күл топурактары мүнөздүү. Амур бою аймагынын, Түндүк-Чыгыш Кытайдын <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Япон аралынын аралаш <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жазы жалбырактуу токойлору түргө байлыгы, эндемиктердин <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> реликттеринин көптүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> айырмаланат. Андагы ийне жалбырактуу өсүмдүктөр (Корей кедри, сибирь <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> аян карагайлары) <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> кошо эмен, кайың, кара жыгач, манжур жаңгагы, япон каштаны, лиана ж. б. өсөт. Алардын астында күлдөшкөн коңур <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> токойдун коңур топурактары өрчүгөн. ''Токойлуу талаа'' зонасынын Батыш Сибирь бөлүгүнө майда жалбырактуу токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> шалбаалуу талаа, Түштүк Сибирдин тоолоруна жана | кууш тилкеге гана таасирин тийгизет. Түндүктөн арктикалык аба Азияга терең кирет; ал эми түштүктө үстөмдүк кылган тропиктик <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> субэкватордук муссондук климаттын таасиринен Гималай тоолору тосуп турат. Кышында климатты батыштан соккон аба массасы аныктап, аитициклондук зор аймак, Азиянын түштүгүндө <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> түштүк-чыгышында пассаттык циркуляция пайда болот. Сибирь тоолорунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Монголиянын үстүндө (40°, 60° түндүк кеңдиктердин аралыгында) Азия (Сибирь) антициклону түзүлөт. Радиациялык муздоонун, батыш аба массасынын муздап, төмөн чөгүүсү, арктика антициклонунун кириши октябрдан апрелге чейин антициклондун туруктуу болушуна шарт түзөт. Анда ачык <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> суук аба ырайы үстөмдүк кылат: абанын температурасынын абсолюттук минимуму Оймякондо –71°Сге (Түндүк жарым шардын суук уюлу), Верхоянскиде –68°Сге, Якутияда –64°Сге жетет. Антициклондун чет жакалары аркылуу соккон туруктуу шамал андан муздак <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> кургак абаны айдап чыгып, чыгышты, түштүк-чыгышты <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> түштүк (кышкы континенттик муссон), ошондой эле батышты карай – Батыш Сибирге, Казакстанга, Орто Азияга багыттайт (жогорку басымдуу аба Иранга чейин жетет). Уюлдук фронттун циклондору Жер Ортолук деңиздик климаттуу Алдынкы Азияга кышкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жазгы, Түштүк Сибирь тоолоруна жайкы жамгырды алып келет. Алдынкы, Ортонку <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Борбордук Азияда жайында аптап ысык <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> кургакчыл континенттик тропиктик аба массасы үстөмдүк кылат. Түштүк Азия (Иран) <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Түштүк-Чыгыш Европадан соккон кургакчыл түндүк-батыш шамалдардын <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Индияга жаан‑чачынды мол алып келген жайкы муссондун пайда болушуна шарт түзөт. Уюлдук фронттун циклондору Чыгыш Азияда нымдуу жайкы муссонду пайда кылат. Күзүндө Чыгыш Азия фронттору аркылуу кыйраткыч күчтөгү тропиктик циклондор – тайфундар өтөт. Кышында Азиянын тропиктик бөлүгүндө континенттик тропиктик, жайында – экватордук деңиздик аба, экватордун үстүндө жыл бою жаан‑чачын мол жааган, абанын температурасы сезон боюнча анча өзгөрбөгөн деңиздик экватордук климат үстөмдүк кылат. Азиянын кургакчыл тропиктик аймактарында эң ысык болот; абанын эң жогорку температурасы (53°С) Пакистандын Жейкобабад шаары тушта катталган [дүйнөдөгү эң ысык жердин (Ливиядагы Триполи шаары тушта) температурасынан (58°С) 5°С гана төмөн]. Азиянын көп бөлүгүндө жаан‑чачын негизинен жылдын жылуу мезгилинде, Жер Ортолук деңиздин чыгышында кышында жаайт. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> түштүгүнүн климаты муссондук; мында кургакчыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> нымдуу мезгилдер кескин алмашат. Индиянын түндүк-чыгышында – Черапунжиге жылына 13 миң ''мм''дей жаан‑чачын жаайт (Жер шарындагы эң жаанчыл жер, 1861‑ж. 22 900 ''мм'' жааган). Батыш, Орто <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Борбордук Азиянын түздүктөрүндө негизинен чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жарым чөл климаты, Тибет, Памир тоолоруна суук чөл климаты мүнөздүү. Түндүк Жер аралында, Памир, Теңир‑Тоо, Гималай, Кара‑Корум, Гиндукуш ж. б. тоолордо мөңгү жатат. Мөңгүнүн жалпы аянты 120 миң ''км<sup>2''дей. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Чыгыш Сибирдин кыйла аймагын (11 млн кж<sup>2</sup>дей) көп жылдык тоң ээлейт.<br>Негизги дарыялары: ''Обь'' (Иртыш <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span>), ''Енисей'' (Ангара <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span>), ''Лена'' (Түндүк Муз океандын алабына кирет; жылдын көп бөлүгүндө муз каптап жатат), ''Амур, Хуанхэ, Янцзы'' (узундугу 5800 ''км,'' Азиядагы суусу эң мол <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> эң узун дарыялар), ''Синцзян, Меконг'' (Тынч океандын алабы), ''Салуин, Иравади, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат'' (Инди океанынын алабы), ''Аму‑Дарыя, Сыр‑Дарыя'' (Арал деңизинин алабы). Азиянын көп дарыяларынын транспорттук <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> энергетикалык, Орто Азиядагы <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> чет өлкөлөрдөгү көптөгөн дарыялардын ирригациялык мааниси зор. Азиянын көп аймактарынан океанга (Каспий, Арал деңиздеринин алабы, Борбордук Азиянын көп бөлүгүндө, Иран тайпак тоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Араб жарым аралынын ички аймактарында) суу агып чыкпайт. Азиядагы эң ири көлдөр – Каспий <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Арал деңиздери; алардан башка чоң көлдөрү: ''Байкал, Балкаш, Ысык‑Көл, Ван, Урмия, Кукунор, Поянху, Та''й''ху, Тонлесап.''<br>Азиянын көп бөлүгү Голарктика флоралык <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> зоогеографиялык дүйнөсүнө таандык. Араб жарым аралынын түштүгү, Индстан, Индикытай <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Малайя архипелаги Палеотропиктик өсүмдүк дүйнөсүнө кирет. Түштүк Азия Инди‑Малайя зоогеографиялык облусуна, Арабстандын түштүгү Эфиопия облусуна кирет. Азиянын фаунасынын көбү Европа, Түндүк Америка <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Африкадагы жаныбарлардын түрүнө окшош.<br>Түндүк Муз океанды жээктей мамык чөп, эңилчек, бадалчалуу ''тундра'' ээлеп, анын астында глейлүү тундра топурагы өрчүгөн. Андан түштүктөгү ичке тилкеде ''токойлуу тундра'' зонасы жайгашкан. Анда сейрек токой <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> тундра өсүмдүктөрүнүн айкалышы мүнөздүү. Токойлуу тундранын түштүгүндө кенен тилкени ээлеген ''тайгага'' (негизинен ийне жалбырактуу токой) тоң‑тайга, күл, чымдак‑күл топурактары мүнөздүү. Амур бою аймагынын, Түндүк-Чыгыш Кытайдын <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Япон аралынын аралаш <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жазы жалбырактуу токойлору түргө байлыгы, эндемиктердин <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> реликттеринин көптүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> айырмаланат. Андагы ийне жалбырактуу өсүмдүктөр (Корей кедри, сибирь <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> аян карагайлары) <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> кошо эмен, кайың, кара жыгач, манжур жаңгагы, япон каштаны, лиана ж. б. өсөт. Алардын астында күлдөшкөн коңур <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> токойдун коңур топурактары өрчүгөн. ''Токойлуу талаа'' зонасынын Батыш Сибирь бөлүгүнө майда жалбырактуу токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> шалбаалуу талаа, Түштүк Сибирдин тоолоруна жана | ||
[[File:АЗИЯ34.png | thumb|none]] | [[File:АЗИЯ34.png | thumb|none]] | ||
[[File:АЗИЯ35.png | thumb|Монгол талаасы.]] | [[File:АЗИЯ35.png | thumb|Монгол талаасы.]] | ||
ойдундарына, Монголиянын түндүгүнө, Кытайдын түндүк-чыгыш түздүктөрүнө ийне‑майда жалбырактуу токойлор мүнөздүү. Алардын астында кара, токойдун боз, оёң жерлеринде шортоң (солонец, солончак) топурактар өрчүгөн. ''Талаа зонасынын'' туташ тилкеси Түштүк Сибирь <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Монголия тоолорунда үзүлөт. Батыш Сибирдин түштүгүндө <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Казакстанда дүйүм чөп‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү үстөмдүк кылып, түштүктө кургак талаага өтөт. Талаа зонасында негизинен кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> каралжын каштан топурактары басымдуу. Алтай тоолорунан Чоң Хинганга чейин дүңгөлүү‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү Монголиянын түштүгүндө кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жарым чөл <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алмашат. Сибирь <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Казакстандагы токойлуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> талаа зоналары негизинен айдалган. Каспий деңизинин жээгинен Казакстандын борбордук бөлүгү, Орто Азия, Жунгария аркылуу Кытайдын батыш бөлүгүнө чейин мелүүн алкактын сейрек өсүмдүктүү жарым чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> чөл зоналары созулуп жатат. Анда бадалчалуу (шыбактын түрлөрү) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бадалдуу (сөксөөл, караган), тоо аралык ойдундарында баялыштуу чөлдөр таралган. Борбордук Азиянын кыйла бөлүгүндө дээрлик өсүмдүк өспөйт. Казакстандын жарым чөлүнө ачык каштан, Орто Азиянын чөлдөрүнө бозомук‑коңур, ал лювий түздүктөрүнө аллювий‑шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> такыр, кумдуу чөлдөргө чириндиси аз карбонаттуу топурактар, лёсстуу платолорго боз топурактар мүнөздүү. Гоби, Жунгарияда, Теңир‑Тоо, Алтайдын этектериндеги түздүктөрдө бозомук‑коңур чөл топурактары басымдуу. Такла‑Маканда сапырылма кумдуу аймактар кеңири тараган. Тибет тайпак тоосунда топурак кыртышы анча өрчүгөн эмес.<br>Субтропиктик алкактын Жер Ортолук деңиздик секторунда дайыма жашыл катуу жалбырактуу токой, сейрек токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бадалдар Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Жер Ортолук деңиздердин жээктерин, Тавр, Понт, Антиливан тоолорунун айдарым капталдарын (этектерин ксерофиттик бадалчалар <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> чөп өсүмдүктөр – маквис, фригана, гарига, 700–800 ''м''ден жогору ийне жалбырактуу токой, арча) ээлейт. Мында сиалиттик карбонаттуу үбөлөндү кыртышта күрөң <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бозомук күрөң, ошондой эле Кызыл топурактар өрчүгөн. Талыш, Эльбурс тоолорунун Каспий деңизин караган капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу токой ээлейт (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> реликтик каштан, жалбырактуу эмен, катраңкы, самшит дарактары да бар). Субтропик алкагынын континенттик секторлору чириндиге жарды боз, бозомук‑күрөң <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бозомук‑коңур чөл, таштак <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> кумдак жөнөкөй топурактуу келип, Кичи Азия тайпак тоолорунда бадал өсүмдүктүү талаа (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> шыбак, эфемер өсүмдүк төрү), Армян тайпак тоосунда ак кылкан бетегелүү талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Кургакчыл таштак капталдарына тоо ксерофиттери (тикендүү жаздык сымал бадалдар) өсөт. Иран тайпак тоосунда ташта өсүүчү бадалчалар кездешет. Этек тоолордо <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> тоо капталдарынын этек бөлүктөрүндө жапалак эмен, мисте, ошондой эле арчадан турган сейрек токой кездешет. Паропамиздин <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Гиндикуштун төмөнкү алкактарында талаа өсүмдүктөрү субтропиктик жаңгак‑мөмө‑жемиш токойлору (бадам, анжир, мисте) <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аралаш өсөт. 2200 ''м'' бийиктиктен жогору тоонун ийне жалбырактуу токой (көк карагайы, гималай карагай ж. б.) алкагы башталат. Тибет тайпак тоосунда өскүлөң кылкан өсүмдүк‑бадалчалуу чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> суук талаа басымдуу (альп шалбаасы да кездешет). Эң мүнөздүү өсүмдүктөрү: ыраңдын түрлөрү, доңуз сырт, ак кылкан, карагай, терскен, аяния, шыбак. | ойдундарына, Монголиянын түндүгүнө, Кытайдын түндүк-чыгыш түздүктөрүнө ийне‑майда жалбырактуу токойлор мүнөздүү. Алардын астында кара, токойдун боз, оёң жерлеринде шортоң (солонец, солончак) топурактар өрчүгөн. ''Талаа зонасынын'' туташ тилкеси Түштүк Сибирь <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Монголия тоолорунда үзүлөт. Батыш Сибирдин түштүгүндө <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Казакстанда дүйүм чөп‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү үстөмдүк кылып, түштүктө кургак талаага өтөт. Талаа зонасында негизинен кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> каралжын каштан топурактары басымдуу. Алтай тоолорунан Чоң Хинганга чейин дүңгөлүү‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү Монголиянын түштүгүндө кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жарым чөл <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алмашат. Сибирь <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Казакстандагы токойлуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> талаа зоналары негизинен айдалган. Каспий деңизинин жээгинен Казакстандын борбордук бөлүгү, Орто Азия, Жунгария аркылуу Кытайдын батыш бөлүгүнө чейин мелүүн алкактын сейрек өсүмдүктүү жарым чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> чөл зоналары созулуп жатат. Анда бадалчалуу (шыбактын түрлөрү) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бадалдуу (сөксөөл, караган), тоо аралык ойдундарында баялыштуу чөлдөр таралган. Борбордук Азиянын кыйла бөлүгүндө дээрлик өсүмдүк өспөйт. Казакстандын жарым чөлүнө ачык каштан, Орто Азиянын чөлдөрүнө бозомук‑коңур, ал лювий түздүктөрүнө аллювий‑шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> такыр, кумдуу чөлдөргө чириндиси аз карбонаттуу топурактар, лёсстуу платолорго боз топурактар мүнөздүү. Гоби, Жунгарияда, Теңир‑Тоо, Алтайдын этектериндеги түздүктөрдө бозомук‑коңур чөл топурактары басымдуу. Такла‑Маканда сапырылма кумдуу аймактар кеңири тараган. Тибет тайпак тоосунда топурак кыртышы анча өрчүгөн эмес.<br>Субтропиктик алкактын Жер Ортолук деңиздик секторунда дайыма жашыл катуу жалбырактуу токой, сейрек токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бадалдар Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Жер Ортолук деңиздердин жээктерин, Тавр, Понт, Антиливан тоолорунун айдарым капталдарын (этектерин ксерофиттик бадалчалар <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> чөп өсүмдүктөр – маквис, фригана, гарига, 700–800 ''м''ден жогору ийне жалбырактуу токой, арча) ээлейт. Мында сиалиттик карбонаттуу үбөлөндү кыртышта күрөң <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бозомук күрөң, ошондой эле Кызыл топурактар өрчүгөн. Талыш, Эльбурс тоолорунун Каспий деңизин караган капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу токой ээлейт (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> реликтик каштан, жалбырактуу эмен, катраңкы, самшит дарактары да бар). Субтропик алкагынын континенттик секторлору чириндиге жарды боз, бозомук‑күрөң <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> бозомук‑коңур чөл, таштак <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> кумдак жөнөкөй топурактуу келип, Кичи Азия тайпак тоолорунда бадал өсүмдүктүү талаа (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> шыбак, эфемер өсүмдүк төрү), Армян тайпак тоосунда ак кылкан бетегелүү талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Кургакчыл таштак капталдарына тоо ксерофиттери (тикендүү жаздык сымал бадалдар) өсөт. Иран тайпак тоосунда ташта өсүүчү бадалчалар кездешет. Этек тоолордо <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> тоо капталдарынын этек бөлүктөрүндө жапалак эмен, мисте, ошондой эле арчадан турган сейрек токой кездешет. Паропамиздин <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> Гиндикуштун төмөнкү алкактарында талаа өсүмдүктөрү субтропиктик жаңгак‑мөмө‑жемиш токойлору (бадам, анжир, мисте) <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аралаш өсөт. 2200 ''м'' бийиктиктен жогору тоонун ийне жалбырактуу токой (көк карагайы, гималай карагай ж. б.) алкагы башталат. Тибет тайпак тоосунда өскүлөң кылкан өсүмдүк‑бадалчалуу чөл <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> суук талаа басымдуу (альп шалбаасы да кездешет). Эң мүнөздүү өсүмдүктөрү: ыраңдын түрлөрү, доңуз сырт, ак кылкан, карагай, терскен, аяния, шыбак. Кытайдын чыгышындагы Циньлин <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Наньлин тоолорунун аралыгын жазы ийне жалбырактуу субтропиктик токой ээлейт. Ийне жалбырактуулардан юньнань кызыл карагайы, куннингамия (реликттер – метасеквоя, жалган кара карагай, кетелеерия ж. б.), жазы жалбырактуулардан эмендин түрлөрү, камфар лавры, катальпа, кастанопсис ж. б. өсөт; лианалар көп.<br>Тропик алкагынын континенттик климаттуу аймактарында карбонаттуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> туздашкан чөл топурактары басымдуу. Араб жарым аралынын кумдуу чөлдөрүндө псаммофилдик кылкандуу (аристида, жапайы таруу) өсүмдүктөр, бархандардын капталдарында – тамарикс, жантак, такыр жерлерде – каперстер басымдуу. Араб деңизинин жээктеринде, Инд дарыясынын дельтасында шор (солончак) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> шалбаалуу шортоң, өрөөндөрүндө чириндиге | ||
[[File:АЗИЯ36.png | thumb|Аравиянын таштуу чөлүндө.]] | [[File:АЗИЯ36.png | thumb|Аравиянын таштуу чөлүндө.]] | ||
[[File:АЗИЯ37.png | thumb|none]] | [[File:АЗИЯ37.png | thumb|none]] | ||
301 -сап: | 301 -сап: | ||
|} | |} | ||
европеоид <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> монголоид тектеги расалардын аралашуусунан пайда болуп, түштүк Сибирь – тураноид расасына кирет.<br>Ад.: Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Зарубежная Азия. Физическая география. М., 1956; ''Витвицкий Н. Г.'' Климат Зарубежной Азии. М., 1960; ''Пфеффер П.'' Азия. М., 1982; ''Власов Т. В.'' Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). 4 изд. М., 1986; ''Гвоздецкий Н. А,, Михайлов Н. И.'' | европеоид <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> монголоид тектеги расалардын аралашуусунан пайда болуп, түштүк Сибирь – тураноид расасына кирет.<br>Ад.: Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Зарубежная Азия. Физическая география. М., 1956; ''Витвицкий Н. Г.'' Климат Зарубежной Азии. М., 1960; ''Пфеффер П.'' Азия. М., 1982; ''Власов Т. В.'' Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). 4 изд. М., 1986; ''Гвоздецкий Н. А,, Михайлов Н. И.'' Физическая география СССР. Азиатская часть. 4 изд. М., 1987; ''Исаченко А. Г., Шляпников А. А.'' Ландшафты. М., 1989; ''Романова Э. П., Куракова Л. И., Ермаков Ю. Г.'' Природные ресурсы мира. М., 1993; ''Николаев В. А.'' Ландшафты азиатских степей. М., 1999; ''Алексеева Н. Н.'' Современные ландшафты Зарубежной Азии. М., 2000; ''Хайн В. Э.'' Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001; ''Бараталиев Ө.'' Материктердин жана океандардын физикалык географиясы. Б., 2005.<br>''Ө. Бараталиев.'' |
16:24, 17 Август (Баш оона) 2023 -деги абалы
АЗИЯ – Жер шарындагы аянты (44,6 млн км2дей) жана калкынын саны (4,2 млрд чамасында, 2012) боюнча эң чоң дүйнө бөлүгү. Негизинен Чыгыш жарым шарда, Түндүк жарым шардын бардык географиялык алкактарында жайгашкан; Малайя архипелагынын бир аз бөлүгү Түштүк жарым шарга кирип кетет. Европа менен биригип, Евразия материгин түзөт. Азия менен Европанын чек арасы шарттуу түрдө Уралдын чыгыш этеги (же кыры), Эмба (же Урал), Кума, Маныч дарыяларынын өрөөндөрү (айрым учурда Чоң Кавказдын кыры), Каспий, Азов, Кара жана Мрамор деңиздери, Босфор жана Дарданелл кысыктары аркылуу өтөт. Түндүк чети – Челюскин, түштүгү – Пиай, батышы – Баба, чыгышы – Дежнев тумшуктары. Африка менен Суэц мойногу аркылуу туташып, Түндүк Америкадан Беринг кысыгы аркылуу бөлүнөт. Түндүгүнөн Түндүк Муз, чыгышынан Тынч, түштүгүнөн Инди океандары жана алардын четки деңиздери менен чулганат. Аралдарынын жалпы аянты 2 млн км2ден ашык (анын ичинде Түндүк Жер, Жаңы Сибирь, Курил, Сахалин, Япон, Тайвань, Филиппин, Малайя архипелагы, Шри‑Ланка, Кипр аралы). Азиянын жээктеринде булуң‑буйтка салыштырмалуу аз; ири жарым аралдары: Ямал, Таймыр, Чукча, Камчатка, Корей, Индикытай, Индстан, Араб, Кичи Азия. Азиянын океандан эң алыс жери 2–2,5 миң км.
Азиянын жеринин бетинин бийиктиги да өтө контрасттуу. Мында дүйнөнүн эң бийик жери Жомолунгма чокусу (бийиктиги 8848 м, Гималайда), эң чуңкур жери – Жансыз деңиз (көлдүн бети деңиз деңгээлинен 395 м төмөн), эң терең – Байкал көлү (тереңдиги 1620 м) жайгашкан. Суу каптаган ачык жердеги эң чуңкур жер да Aзияда; ал Борбордук Азиядагы – Турпан ойдуңу, деңиз деңгээлинен 154 м төмөн жатат. Дүйнөдөгү эң жаанчыл жер –
Индиядагы Шиллонг тоосунда жайгашкан Черапунжи кыштагында; анда жылына орто эсеп менен 13 миң ммден ашык жаан‑чачын жаайт (1861‑ж. 22 900 мм жааган).
Аймагынын 75%ин кырка жана бөксө тоолор ээлейт. Тоолор 2 чоң аймакты (тилкени) пайда кылат. Алардын бирөө Алдынкы Азия тайпак тоолорунан Индикытайдын кырка тоолоруна жана Малайя архипелагына чейин бүт Азия аркылуу батыштан чыгышка, экинчиси Теңир‑Тоодон Түштүк Сибирдин тоолоруна жана андан ары Чукча жарым аралына чейин түштүк-батыштан түндүк-чыгышка созулат. Эң бийик тоолор (бийиктиги 4 миңден 7 миң мге чейин жана андан жогору) Борбордук Азияда жана
анын чеги боюнча жайгашкан. Негизги тоо системалары: Гималай (бийиктиги 8848 мге чейин), Гиндукуш (7708 м, Тиричмир), Каракорум (8614 м, Чогори), Куньлунь (7723 м, Улугмузтат), Теңир‑Тоо (7439 м, Жеңиш чокусу), Ысар‑Алай (5621 м, Матча), Чоң Кавказ (5642 м,
Эльбурс), Алтай (4506 м, Белуха), Саян (3491 м, Мунку‑Сардык). Ири тайпак тоолору: Памир (7495 м, Коммунизм же Исмаил Самани), Тибет (6000–7000 м), Алдынкы Азия тайпак тоолору (5165 м, Арарат); бөксө тоолору: Орто Сибирь (1701 м, Путорана), Араб жарым аралындагы бөксө тоолор (3600 м), Декан (2000 мге чейин). Эң ири ойдундуу түздүктөр: Батыш Сибирь, Туран, Улуу Кытай, Инд‑Ганг, Месопотамия; бийик жайгашкан түздүктөрү (Борбордук Азияда) – Кашкар, Жунгар, Гоби. Камчаткада (4688 м, Ключи сопкасы), Чыгыш Азиянын аралдарында жана Малайя архипелагында (Кракатау жанар тоосу, бийиктиги 813 м) өчө элек жанар тоолор көп.
Азиянын азыркы рельефи негизинен төмөнкү процесстердин натыйжасында – байыркы тайпаңдалуу процесстеринен (калдыктары, айрыкча тайпак тоолордун ички бөлүктөрүндө, ошондой эле Индистан, Араб, Сирия, Чыгыш Сибирдин жапыз платолорунда сакталган), жер кыртышынын неоген жана антропоген мезгилдериндеги ири вертикалдык жана горизонталдык кыймылдардан (Памир, Тибет, Гималай тоолору 4000 мден жогору көтөрүлүп, материктин чыгыш чет жакасы тескерисинче чөккөн), көтөрүлгөн тоолордун чет жакаларынын эрозиялык кескин тилмеленүүсүнөн (Памир, Тибет тоолорундагы, Гималай, Куньлунь, Батыш Саян, Черский тоолорун, Становой, Алдынкы Азия тайпак тоолорун кесип өткөн терең капчыгайлар) ж. б‑дан калыптанган жеринин бетинин түзүлүшүнө, ошондой эле Орто жана Борбордук Азияда, айрыкча Хуанхэ дарыясынын алабында кеңири аянтты лёсс тектери каптап жатышы, бедленддин (чап), чөлдөрдө эол (шамал) рельефинин, акиташ жана гипстүү аймактарда карст процесстеринин, антропогендеги муз каптоо (Азиянын түндүк-батышында 60° түндүк кеңдиктерден түндүктү карай муздук текши каптаган), азыркы мөңгүлөр (Кара‑Корум, Памир, Теңир‑Тоо, Гиндикуш, Гималай ж. б. тоолордогу ири мөңгүлөр), башка материктерге караганда көп жылдык тоңдун кеңири таралышы (47° түндүк кендикке чейин), жанар тоолор (жанар тоо конустары, Индистан жана Орто Сибирди каптаган траптар, Камчаткадагы, Филиппин, Чоң жана Кичи Зонд аралдарындагы аракеттеги жанар тоолор, Алдынкы Азия тайпак тоолорундагы, Сирия‑Араб платосундагы, Кавказ, Монголия, Манжур‑Корей тоолорундагы мурдагы жанар тоолор) зор таасирин тийгизген.
Азиянын геоструктурасы өтө татаал. Анын аймагы аркылуу субкеңдик багытта Альп‑Гималай бүктөлүү алкагынын чыгыш бөлүгү созулуп жатат. Ал чыгышта Монгол‑Охота жана Тынч океан бүктөлүү алкактарына кошулат. Бүктөлүү түзүлүштөрүн түштүктөн Араб жана Индистан жарым аралынын платформалык аймактары чектеп турат. Азия кембрийге чейин пайда болгон бир нече ири платформалардан жана алардын аралыктары боюнча созулуп жаткан ири бүктөлүү облустарынан турат. Азияда Сибирь (чеги Орто Сибирь бөксө тоосуна туура келет), Кытай‑Корей (Улуу Кытай түздүгүн, Корей жарым аралын камтыйт), Түштүк Кытай (Янцзы дарыясынын төмөнкү агымынын алабы), Инди (Индистан жарым аралынын басымдуу бөлүгүн жана Шри‑Ланканы камтыйт), Араб (Араб жарым аралынын басымдуу бөлүгү) платформалары жайгашкан. Платформалар Азиянын аймагын тегерегине бириктирип турган байыркы ядро болуп саналат; алар протерозойдун аягынан бүктөлүүгө дуушарланбай, салыштырмалуу тынч абалда болот. Платформаларды жалпы бириктирип турган геосинклиналдык облустарды байкал, каледон, герцин, мезозой, кайназой бүктөлүүлөрү түзөт. Байкал бүктөлүүсүнө (протерозойдун аягы‑кембрийдин башталышында болгон) Енисей токол тоосу, Чыгыш Саян, Байкал бою, Забайкалье тоолору, Араб жарым аралынын айрым жерлери, каледон буктөлүүсүнө (кембрий, ордовик, силур) – Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы, Түштүк-Чыгыш Кытай, Түндүк Теңир‑Тоо, герцин бүктөлүүсүнө (девон, карбон, пермь) Теңир‑Тоонун негизги бөлүгү, Куньлунь, Наньшань, Түштүк Алтай, Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү ж. б., мезозой бүктөлүүсүнө – Түндүк-Чыгыш Сибирь, Сихотэ‑Алинь, Индикытайдын, Тибеттин айрым жерлери, альп бүктөлүүсүнө (кайназой) – Кавказ, Памир, Түркмөн‑Хоросан тоолору, Паропамиз, Гиндикуш, Алдынкы Азия тайпак тоолору, Загрос, Мекран, Сулейман, Гиндикуш, Гималай тоолору кирет. Азиянын чыгыш чет жакасын азыркы геосинклиналдык алкак ээлейт; ал материкти Тынч океандын таманынан бөлүп турат. Алкакты аралдар догосу, океандын терең кобулдары жана четки деңиздердин геосинклиналдык чуңкурдуктары түзөт. Алкакка активдүү аракеттеги жанар тоолор, катуу жер титирөөлөр, тектоникалык контрасттуу кыймылдар, жаш бүктөлүүлөр, гравитациялык тең салмактуулуктун бузулушу мүнөздүү.
Азия континентинин азыркы турпаты салыштырмалуу жакынкы эле мезгилдерде пайда болгон. Палеозойдун башталышында (кембрий, ордовик, ошондой эле силурда) Чыгыш Европа, Сибирь, Кытай‑Корей, Түштүк Кытай платформалары кургактыктын бир бөлүктөрү же эпиконтиненттик тайыз деңиздер менен капталган жазы шельфти түзгөн. Инди жана Араб платформалары ошол кездеги зор түштүк материк – Гондвананын курамына кирген. Герцин бүктөлүүсүнөн кийин түндүктөгү платформалар кургактыктын монолиттүү массиви – Ангаридага бириккен. Ал эми Гондвана тескерисинче, бөлүктөргө ажырап, алардын ичинен платформалуу Инди‑Араб массивдери кайназойдо Тетис геосинклиналы (байыркы деңиз бассейни) жок болгондон кийин Ангаридага биригип, Азия пайда болгон.
Азия кен байлыктарга бай. Таш көмүрдүн ири кендери Казакстанда (Караганды бассейни), Сибирде (Кузнецк, Кан‑Ачы, Лена ж. б. бассейндер), ошондой эле Кытай, Индия, Кореяда топтолгон. Нефтинин дүйнөлүк запасынын теңинен көбү Aзияда. Нефть‑газдуу ири аймактарга – Перс булуңу нефть‑газ бассейни, Батыш Сибирь, Каспий бою ойдуңу, Закавказье, Орто Азиянын түздүктөрү, Малайя архипелагынын аралдары (Суматра, Калимантан), Түндүк жана Батыш Кытайдын айрым жерлери кирет. Сибирь, Казакстан, Орто Азияда, ошондой эле Түркияда, Иран, Пакистанда кайнатма туздун ири кендери бар. Темир рудасы Казакстандын бир катар жерлеринде (Костанай облусунда, Борбордук Казакстан ж. б.), Ангара боюнда, Сибирдин түштүгүндө (Кузнецк Ала‑Тоосу, Тоолуу Шория жана Хакасия), Кытай, Корея, Индиянын көп жерлеринде топтолгон. Индияда жана Закавказьеде марганецтин ири кендери бар. Калайдын эң бай кендери – Түштүк-Чыгыш Азияда (Бирма, Таиланд, Индонезия аралы). Борбордук Казакстанда жездин ири кени, Норильскиде никель, Якутияда алмаз кендери бар.
Азияга арктика климатынан (түндүгүндө) субэкватордук жана экватордукка (түштүгүндө) чейинки ар түрдүү климат мүнөздүү. Батыштан соккон атлантикалык нымдуу аба Азияга жеткенде өзгөрүп, континенттик абага айланат. Ал эми Тынч океандык аба батыш аба массасынын үстөмдүк кылышына жана ички аймактарын кырка тоолор тороп тургандыгына байланыштуу Азиянын чыгыш чет жакасындагы
кууш тилкеге гана таасирин тийгизет. Түндүктөн арктикалык аба Азияга терең кирет; ал эми түштүктө үстөмдүк кылган тропиктик жана субэкватордук муссондук климаттын таасиринен Гималай тоолору тосуп турат. Кышында климатты батыштан соккон аба массасы аныктап, аитициклондук зор аймак, Азиянын түштүгүндө жана түштүк-чыгышында пассаттык циркуляция пайда болот. Сибирь тоолорунун жана Монголиянын үстүндө (40°, 60° түндүк кеңдиктердин аралыгында) Азия (Сибирь) антициклону түзүлөт. Радиациялык муздоонун, батыш аба массасынын муздап, төмөн чөгүүсү, арктика антициклонунун кириши октябрдан апрелге чейин антициклондун туруктуу болушуна шарт түзөт. Анда ачык жана суук аба ырайы үстөмдүк кылат: абанын температурасынын абсолюттук минимуму Оймякондо –71°Сге (Түндүк жарым шардын суук уюлу), Верхоянскиде –68°Сге, Якутияда –64°Сге жетет. Антициклондун чет жакалары аркылуу соккон туруктуу шамал андан муздак жана кургак абаны айдап чыгып, чыгышты, түштүк-чыгышты жана түштүк (кышкы континенттик муссон), ошондой эле батышты карай – Батыш Сибирге, Казакстанга, Орто Азияга багыттайт (жогорку басымдуу аба Иранга чейин жетет). Уюлдук фронттун циклондору Жер Ортолук деңиздик климаттуу Алдынкы Азияга кышкы жана жазгы, Түштүк Сибирь тоолоруна жайкы жамгырды алып келет. Алдынкы, Ортонку жана Борбордук Азияда жайында аптап ысык жана кургакчыл континенттик тропиктик аба массасы үстөмдүк кылат. Түштүк Азия (Иран) менен Түштүк-Чыгыш Европадан соккон кургакчыл түндүк-батыш шамалдардын жана Индияга жаан‑чачынды мол алып келген жайкы муссондун пайда болушуна шарт түзөт. Уюлдук фронттун циклондору Чыгыш Азияда нымдуу жайкы муссонду пайда кылат. Күзүндө Чыгыш Азия фронттору аркылуу кыйраткыч күчтөгү тропиктик циклондор – тайфундар өтөт. Кышында Азиянын тропиктик бөлүгүндө континенттик тропиктик, жайында – экватордук деңиздик аба, экватордун үстүндө жыл бою жаан‑чачын мол жааган, абанын температурасы сезон боюнча анча өзгөрбөгөн деңиздик экватордук климат үстөмдүк кылат. Азиянын кургакчыл тропиктик аймактарында эң ысык болот; абанын эң жогорку температурасы (53°С) Пакистандын Жейкобабад шаары тушта катталган [дүйнөдөгү эң ысык жердин (Ливиядагы Триполи шаары тушта) температурасынан (58°С) 5°С гана төмөн]. Азиянын көп бөлүгүндө жаан‑чачын негизинен жылдын жылуу мезгилинде, Жер Ортолук деңиздин чыгышында кышында жаайт. Чыгышы менен түштүгүнүн климаты муссондук; мында кургакчыл жана нымдуу мезгилдер кескин алмашат. Индиянын түндүк-чыгышында – Черапунжиге жылына 13 миң ммдей жаан‑чачын жаайт (Жер шарындагы эң жаанчыл жер, 1861‑ж. 22 900 мм жааган). Батыш, Орто жана Борбордук Азиянын түздүктөрүндө негизинен чөл жана жарым чөл климаты, Тибет, Памир тоолоруна суук чөл климаты мүнөздүү. Түндүк Жер аралында, Памир, Теңир‑Тоо, Гималай, Кара‑Корум, Гиндукуш ж. б. тоолордо мөңгү жатат. Мөңгүнүн жалпы аянты 120 миң км2дей. Түндүк жана Чыгыш Сибирдин кыйла аймагын (11 млн кж2дей) көп жылдык тоң ээлейт.
Негизги дарыялары: Обь (Иртыш менен), Енисей (Ангара менен), Лена (Түндүк Муз океандын алабына кирет; жылдын көп бөлүгүндө муз каптап жатат), Амур, Хуанхэ, Янцзы (узундугу 5800 км, Азиядагы суусу эң мол жана эң узун дарыялар), Синцзян, Меконг (Тынч океандын алабы), Салуин, Иравади, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат (Инди океанынын алабы), Аму‑Дарыя, Сыр‑Дарыя (Арал деңизинин алабы). Азиянын көп дарыяларынын транспорттук жана энергетикалык, Орто Азиядагы жана чет өлкөлөрдөгү көптөгөн дарыялардын ирригациялык мааниси зор. Азиянын көп аймактарынан океанга (Каспий, Арал деңиздеринин алабы, Борбордук Азиянын көп бөлүгүндө, Иран тайпак тоосунун жана Араб жарым аралынын ички аймактарында) суу агып чыкпайт. Азиядагы эң ири көлдөр – Каспий жана Арал деңиздери; алардан башка чоң көлдөрү: Байкал, Балкаш, Ысык‑Көл, Ван, Урмия, Кукунор, Поянху, Тайху, Тонлесап.
Азиянын көп бөлүгү Голарктика флоралык жана зоогеографиялык дүйнөсүнө таандык. Араб жарым аралынын түштүгү, Индстан, Индикытай жана Малайя архипелаги Палеотропиктик өсүмдүк дүйнөсүнө кирет. Түштүк Азия Инди‑Малайя зоогеографиялык облусуна, Арабстандын түштүгү Эфиопия облусуна кирет. Азиянын фаунасынын көбү Европа, Түндүк Америка жана Африкадагы жаныбарлардын түрүнө окшош.
Түндүк Муз океанды жээктей мамык чөп, эңилчек, бадалчалуу тундра ээлеп, анын астында глейлүү тундра топурагы өрчүгөн. Андан түштүктөгү ичке тилкеде токойлуу тундра зонасы жайгашкан. Анда сейрек токой менен тундра өсүмдүктөрүнүн айкалышы мүнөздүү. Токойлуу тундранын түштүгүндө кенен тилкени ээлеген тайгага (негизинен ийне жалбырактуу токой) тоң‑тайга, күл, чымдак‑күл топурактары мүнөздүү. Амур бою аймагынын, Түндүк-Чыгыш Кытайдын жана Япон аралынын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлору түргө байлыгы, эндемиктердин жана реликттеринин көптүгү менен айырмаланат. Андагы ийне жалбырактуу өсүмдүктөр (Корей кедри, сибирь жана аян карагайлары) менен кошо эмен, кайың, кара жыгач, манжур жаңгагы, япон каштаны, лиана ж. б. өсөт. Алардын астында күлдөшкөн коңур жана токойдун коңур топурактары өрчүгөн. Токойлуу талаа зонасынын Батыш Сибирь бөлүгүнө майда жалбырактуу токой жана шалбаалуу талаа, Түштүк Сибирдин тоолоруна жана
ойдундарына, Монголиянын түндүгүнө, Кытайдын түндүк-чыгыш түздүктөрүнө ийне‑майда жалбырактуу токойлор мүнөздүү. Алардын астында кара, токойдун боз, оёң жерлеринде шортоң (солонец, солончак) топурактар өрчүгөн. Талаа зонасынын туташ тилкеси Түштүк Сибирь жана Монголия тоолорунда үзүлөт. Батыш Сибирдин түштүгүндө жана Казакстанда дүйүм чөп‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү үстөмдүк кылып, түштүктө кургак талаага өтөт. Талаа зонасында негизинен кара жана каралжын каштан топурактары басымдуу. Алтай тоолорунан Чоң Хинганга чейин дүңгөлүү‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү Монголиянын түштүгүндө кургак талаа жана жарым чөл менен алмашат. Сибирь жана Казакстандагы токойлуу талаа жана талаа зоналары негизинен айдалган. Каспий деңизинин жээгинен Казакстандын борбордук бөлүгү, Орто Азия, Жунгария аркылуу Кытайдын батыш бөлүгүнө чейин мелүүн алкактын сейрек өсүмдүктүү жарым чөл жана чөл зоналары созулуп жатат. Анда бадалчалуу (шыбактын түрлөрү) жана бадалдуу (сөксөөл, караган), тоо аралык ойдундарында баялыштуу чөлдөр таралган. Борбордук Азиянын кыйла бөлүгүндө дээрлик өсүмдүк өспөйт. Казакстандын жарым чөлүнө ачык каштан, Орто Азиянын чөлдөрүнө бозомук‑коңур, ал лювий түздүктөрүнө аллювий‑шалбаа жана такыр, кумдуу чөлдөргө чириндиси аз карбонаттуу топурактар, лёсстуу платолорго боз топурактар мүнөздүү. Гоби, Жунгарияда, Теңир‑Тоо, Алтайдын этектериндеги түздүктөрдө бозомук‑коңур чөл топурактары басымдуу. Такла‑Маканда сапырылма кумдуу аймактар кеңири тараган. Тибет тайпак тоосунда топурак кыртышы анча өрчүгөн эмес.
Субтропиктик алкактын Жер Ортолук деңиздик секторунда дайыма жашыл катуу жалбырактуу токой, сейрек токой жана бадалдар Кара жана Жер Ортолук деңиздердин жээктерин, Тавр, Понт, Антиливан тоолорунун айдарым капталдарын (этектерин ксерофиттик бадалчалар жана чөп өсүмдүктөр – маквис, фригана, гарига, 700–800 мден жогору ийне жалбырактуу токой, арча) ээлейт. Мында сиалиттик карбонаттуу үбөлөндү кыртышта күрөң жана бозомук күрөң, ошондой эле Кызыл топурактар өрчүгөн. Талыш, Эльбурс тоолорунун Каспий деңизин караган капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу токой ээлейт (анын ичинде реликтик каштан, жалбырактуу эмен, катраңкы, самшит дарактары да бар). Субтропик алкагынын континенттик секторлору чириндиге жарды боз, бозомук‑күрөң жана бозомук‑коңур чөл, таштак жана кумдак жөнөкөй топурактуу келип, Кичи Азия тайпак тоолорунда бадал өсүмдүктүү талаа (анын ичинде шыбак, эфемер өсүмдүк төрү), Армян тайпак тоосунда ак кылкан бетегелүү талаа жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Кургакчыл таштак капталдарына тоо ксерофиттери (тикендүү жаздык сымал бадалдар) өсөт. Иран тайпак тоосунда ташта өсүүчү бадалчалар кездешет. Этек тоолордо жана тоо капталдарынын этек бөлүктөрүндө жапалак эмен, мисте, ошондой эле арчадан турган сейрек токой кездешет. Паропамиздин жана Гиндикуштун төмөнкү алкактарында талаа өсүмдүктөрү субтропиктик жаңгак‑мөмө‑жемиш токойлору (бадам, анжир, мисте) менен аралаш өсөт. 2200 м бийиктиктен жогору тоонун ийне жалбырактуу токой (көк карагайы, гималай карагай ж. б.) алкагы башталат. Тибет тайпак тоосунда өскүлөң кылкан өсүмдүк‑бадалчалуу чөл жана суук талаа басымдуу (альп шалбаасы да кездешет). Эң мүнөздүү өсүмдүктөрү: ыраңдын түрлөрү, доңуз сырт, ак кылкан, карагай, терскен, аяния, шыбак. Кытайдын чыгышындагы Циньлин менен Наньлин тоолорунун аралыгын жазы ийне жалбырактуу субтропиктик токой ээлейт. Ийне жалбырактуулардан юньнань кызыл карагайы, куннингамия (реликттер – метасеквоя, жалган кара карагай, кетелеерия ж. б.), жазы жалбырактуулардан эмендин түрлөрү, камфар лавры, катальпа, кастанопсис ж. б. өсөт; лианалар көп.
Тропик алкагынын континенттик климаттуу аймактарында карбонаттуу жана туздашкан чөл топурактары басымдуу. Араб жарым аралынын кумдуу чөлдөрүндө псаммофилдик кылкандуу (аристида, жапайы таруу) өсүмдүктөр, бархандардын капталдарында – тамарикс, жантак, такыр жерлерде – каперстер басымдуу. Араб деңизинин жээктеринде, Инд дарыясынын дельтасында шор (солончак) жана шалбаалуу шортоң, өрөөндөрүндө чириндиге
жарды боз топурактар кездешет. Дайыма нымдуу тропиктерде (Малайя архипелагында, Малакка жарым аралында, Индстан жарым аралынын батыш жээгинде, Шри‑Ланканын түштүк-батышында, Индикытайдын тоолорунда, Вьетнамдын түндүгүндө, Юньнань‑Гуйчжоу тайпак тоосунда, Хайнань, Ява, Тимор аралында) кызыл‑сары, кызыл ферралит, феррсиалит жана феррит топурактары басымдуу.
Субэкватор алкагында кызыл‑коңур ферралит (Индстан, Индикытай жарым аралында), кызыл ферралит (Чхота‑Нагпур платосунда, Кытайдын түштүк бөлүгүндө), үбөлөндү базальт, андезит ж. б. эффузия тектеринин үстүндө камдашкан кара монтмориллонит топурактары (Декан бөксө тоосунда, Иравади жана Чиндуина дарыяларынын аралыгында) пайда болгон (Индияда ал пахта топурагы же регура деп аталат). Меконг, Менам‑Чао‑Праянын алаптарынын нымдуу сезондо суу астында калган жерлеринде глейлешкен аллювий‑шалбаа жана саздак топурактар үстөмдүк кылат. Тропиктин аллювий топурактары шалы өстүрүүгө байланыштуу өтө өзгөрүп кеткен. Субэкватор алкагында жалбырагын күбүүчү (муссондук) токой үстөмдүк кылат. Ал кургакчыл сезондун узактыгына жана нымдуулукка байланыштуу нымдуу жана кургакчыл жалбырагын күбүүчү токой деп экиге бөлүнөт. Нымдуу жалбырагын күбүүчү токой (кургакчыл сезон 3–5 айга созулат) Индикытай жарым аралында, Батыш Гат тоолорунун айдарым капталдарында, Чхота‑Нагпур платосунда, Чыгыш Гималайдын түштүк капталдарында өсөт. Анда сал дарагы, диптерокарп тукумунун өкүлдөрү үстөмдүк кылат. Кургакчыл жалбырагын күбүүчү токойдун (кургакчыл сезон 6 ай) 90%ке жакынын тик, терминалий, кызгылт дарак жана сандал түзөт. Декан бөксө тоосунда, Индиянын түндүк-батышында, Индикытайдын тоо аралык өрөөндөрүндө тикендүү дарактардан жана бадалдардан (зарад, пальмира, тик, чөп өсүмдүктөрдөн – кылкандуулар) турган сейрек токой таралган. Чатырча сымал дарак өсүмдүктөрү саванна ландшафтын элестетет. Индиянын кургакчыл аймактарында (Ражастхан штаты) жана Мьянманын кургакчыл зонасында жапыз (1,5–2 мге чейин) зараңдуу, сүттүү чөп, зизифустуу чөлдөшкөн саванна кездешет.
Нымдуу тропиктик дайыма жашыл токою экватор алкагын (Малакка жарым аралын, Малайя архипелагынын аралдарын, Шри‑Ланка аралынын түштүк-батышын), Индстандын түштүк-батышындагы жана Индикытайдагы тоолорду, Кытайдын түштүгүн (Хайнань аралын, Юньнань‑Гуйчжоу тайпак тоосунун түштүк-батышын) ээлейт. Анда диптерокарп (Индонезияда эле 160тан ашык түрү бар) жана чанактуулар (птерокарпустар, дальбергдер) тукумдарынын өкүлдөрү үстөмдүк кылган полидоминант токою, пальманын 100дөн ашык түрү, нан дарагы, фикустун түрлөрү өсөт. Ошондой эле лианалар, эпифиттер (анын ичинде папоротниктер, архидеялар) арбын. Деңиз ташкындаганда суу каптап калуучу жээктерге мангрлар, саздар мүнөздүү.
Жаныбарлары да ландшафттын башка компоненттери сыяктуу эле кеңдик зоналары жана бийиктик алкактары боюнча таралган. Тундрада сойлоктор, жерде‑сууда жашоочулар дээрлик жокко эсе, куштардан ак чил, уюл үкүсү туруктуу жашайт, калгандары (өрдөк, ак куу, каз, ак чардак ж. б.) келгиндер. Түндүк деңиздердин жээктерине ак аюу, тюлень, морж, тундрага түндүк бугусу, түлкү, ак коён мүнөздүү; ошондой эле кан соруучулар – чиркей, кара чиркей, көгөндөр көп. Тайгада сүт эмүүчүлөрдүн 90го жакын түрү бар, алар багыш, бугу, элик, күрөң аюу, сүлөөсүн, тыйын чычкан, булгун, киш, коён ж. б. Куштардан кайчы тумшуктар, тоңкулдактар, кара курлар, керең кур, рябчиктер, үкүлөр, сойлоктордон суу жыландар, чаар жылан, кескелдирик, жерде‑сууда жашоочулардын бир нече түрү мекендейт. Ыраакы Чыгыштын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлорунда Сибирь фаунасынын өкүлдөрүнөн сырткары сыпайы жана чаар бугу, амур жолборсу, гималай аюусу, енот ити, сары төш суусар (харза), сойлочулардан Ыраакы Чыгыш калкан тумшуктары, соймоңдор жашайт. Куштар (анын ичинде мандарин өрдөгү) көп.
Талаа зонасында кемирүүчүлөр көп: тыйын чычкан, момолой чычкан, коён, талаа (байбак) жана монгол (тарбаган) суурлары, кадимки коён, кош аяктар. Ири туяктуулардан Казакстандын талааларында сайгак, монгол талааларында дзерен, эки өркөчтүү төө кездешет. Жырткычтардан ач күсөн, корсак бар. Тоолорду аркар, илбирс (азыр коргоого алынган), Тибет тайпак тоосун топоз, антилопа мекендейт.
Чөл зонасында кемирүүчүлөр (кош аяктар, тыйын чычкандар ж. б.) жана сойлочулар (жыландардан – калкан тумшуктар, гюрза, кобра, муунткуч жылан ж. б.) өтө көп. Чаяндар, бөйүлөр, кара курттар ж. б. жөргөмүш сымалдуулар кездешет. Субтропик климаттуу алкактын Жер Ортолук деңиздик секторуна туяктуулар (каман, чоң сакал теке, муфлон), жырткычтардан – суусар сымалдар тукумунун өкүлдөрү (анын ичинде мадыл), карышкыр, чөө, куштардан мукур сымалдардын жана думбулдардын өкүлдөрү мүнөздүү. Кытайдын чыгышындагы тоолордун субтропиктик токойлорунда дүйнөдө чанда кездешкен бамбук аюусу (чоң панда), жалтырак маймылдар жашайт.
Тропиктик, субэкватордук жана экватордук алкактардын сезондук‑нымдуу токойлорунда инди‑малайя фаунасы үстөмдүк кылат. Ири туяктуулардан индия пили, кериктин 3 түрү мүнөздүү. Бодолордон бантенг жана гаур, ачык жерлерде антилопалар, токойлордо бугулар (аксис, замбар, мунтжак), жырткычтардан жолборс, кабылан, чөө кездешет. Азия арстаны дээрлик жок кылынган (анын 200гө жакын Индиядагы Гир токой коругунда жашайт). Токойлорун маймылдар (лангурлар, гиббондор, орангутандар) мекендейт. Кемирүүчүлөрдөн чүткөр, индия бандикоталары, вивер сымалдуулар (циветтер, мангусттар ж. б.) жашайт. Муссон токойлорун да жапайы тook, кадимки павлин, асыл тотулар, жамгырлуу токойлордо шимикчи чымчыктар кездешет; даракчыл жыландар көп. Уулуу жыландардан эң кооптуулары индия жана падыша жыландары. Азиянын жаныбарларынын көп түрү жок кылынган, омурткалуулардын 1450гө жакын түрү жоголуу чегинде турат; көп түрү табиятты жана табигый ресурстарды коргоо боюнча эл аралык союздун Кызыл китебине киргизилген.
Азиянын аймагы төмөнкү физикалык-географиялык өлкөлөргө бөлүнөт: Түндүк Азия (бүт Сибирди, россиялык Ыраакы Чыгышты камтыйт), Чыгыш Азия (Кытайдын 110° чыгыш узундугунан чыгышты карай жаткан аймагы, Корей жарым аралы, Япон аралдары), Түштүк Чыгыш Азия (Индикытай жарым аралы, Малайя архипелагы), Түштүк Азия (Индстан жарым аралы, Шри-Ланка аралы, Инд‑Ганг түздүгү, Гималаи), Батыш Азия (Кавказ, Алдынкы Азия тайпак тоолору), Түштүк-Батыш Азия (Араб жарым аралы, Месопотамия, Левант), Борбордук Азия (Монголия, Батыш Кытай, Тибет, Орто Азия (Туран ойдуңу, Памир, Теңир‑Тоо).
Азиянын табияты чарбачылыктан кыйла өзгөрүп кеткен. 2003‑ж. коргоого алынган аймактын аянты Азиянын жеринин 8%ин түзгөн. Коргоого алынган аймактын көбү Индонезияда (1080), Кытайда (809), Индияда (497), Малайзияда (190), Таиландда (158) жайгашкан. Азиядагы 20 өлкөдө биосфералык корук бар (анын бирөө Кыргызстандагы – Сары‑Челек биосфералык коругу). Рамсар конвенциясынын (1971‑ж. негизделген, Иран) маалыматы боюнча жалпы аянты 7,3 млн га болгон эл аралык маанидеги суу‑саздуу жерлер коргоого алынган. Коргоого алынган аймактын көбү Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине кирген, анын ичинде Сандарбан (Индия жана Бангладештин аймактарындагы мангр токой массиви), Казиранга, Нанда‑Деви жана Кеоладео Гхана (Индия), Ужунг‑Кулон жана Комодо (Индонезия), Сагарматха жана Читван (Непал) улуттук парктары, араб антилопа резерваты (Оман), Туббатаха рифтиндеги деңиз паркы (Филиппинде), Япониянын парктары, ошондой эле Камчатка жанар тоолору, Алтайдын Алтын тоолору (Алтай жана Катунь коруктары, Белуха табият паркы), Байкал көлү ж. б.
Жогорку палеолит жана мезолит доорунда эле Азиянын басымдуу бөлүгүндө адамдар отурукташа баштап, кийин Америка, Австралия, Океанияга чейин тараган. Азияда үч чоң раса калыптанган: европеоиддер (түштүк-батыш жана батыш аймактарда), монголоиддер (Борбордук жана Чыгыш Азияда), аветралоиддер (түштук-чыгышта). Неолит жана коло доорунда адамдар Азиянын бардык аймактарына таран, ири дарыялардын (Тигр, Ев фрат, Инд, Хуанхэ, Аму‑Дарыя) өрөөндөрүндө дыйканчылык өнүгүп, ошондой эле сугат иштерин өркүндөтүүнүн (каналдарды куруунун) натыйжасында байыркы ири цивилизациялар пайда болгон. Азыркы азиялыктар бир нече расага бөлүнөт, бирок анын басымдуу көпчүлүгү монголоид расасынын үч тобуна кирет: түндүк (Сибирь жана Түндүк-Чыгыш Кытайдын бир бөлүгү), чыгыш (монголдор жана түндүк кытайлар) жана түштүк (монголоид жана австралоиддердин аралашма жана өтмө тиби түштүк кытайлар, индонезиялыктар, филиппиндер, Индикытай элдери, ошондой эле япондор). Европеоид расасына (анын түштүк бутагына таандык) алдынкы Азиянын, Түндүк Индия, Орто Азиянын (тажиктер) элдери, австралия расасына Азиянын ар кайсы аймактарында жашаган аз сандагы топтор: Цейлон веддери жана бхилдерде, мунда жана дравид элдеринин айрым топторунда, ошондой эле түштүк-чыгыш Азиянын кээ бир майда элдеринде (сеной, тоала ж. б.) кездешкен веддо тиби; Чыгыш Индонезия элдериндеги меланезия жана папуас тиби; Филиппин аэталары, Малайя семангдары, Индия андамандарындагы негритостук; Япон айныларындагы айны тиби кирет. Ошондой эле Түштүк Индиянын дравид элдериндеги түштүк индиялык тип; европеоиддер менен монголоидердин ортосунан чыккан аралаш типке кирген Батыш Сибирь, Орто Азия, Түндүк Индия, Түштүк Урал, Алтай, Казакстан элдери бар. Кыргыз элинин жалпы антропологиялык тиби
Мамлекеттер | Аянты(миң км2) | Калкынын саны (млн; 2012) | Борборлору | |
Азербайжан, Азербайжан Республикасы | Баку | |||
Армения, Армян Республикасы | Ереван | |||
Афганстан, Ооганстан Ислам мамлекети | Кабул | |||
Бангладеш, Бангладеш Эл Республикасы | Дакка | |||
Бахрейн | Манама | |||
Бириккен Араб Эмирликтери | Абу‑Даби | |||
Бруней, Бруней Даруссалам | Бандар‑Сега‑Бегаван | |||
Бутан, Бутан Королдугу | Тхимпху | |||
style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt
solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Вьетнам Социалистик Республикасы |
Ханой | |||
Грузия, Грузин Республикасы | Тбилиси | |||
Израиль | Иерусалим | |||
Индия, Индия Республикасы | 3,3 млн | 1,3 млрд | Дели | |
Индонезия, Индонезия Республикасы | 1,9 млн | Жакарта | ||
Иордания, Иордан Хошимит Республикасы | Амман | |||
Ирак, Ирак Республикасы | Багдад | |||
Иран, Иран Ислам Республикасы | 1,65 млн | Тегеран | ||
Йемен, Йемен Республикасы | Сана | |||
Казакстан, Казакстан Республикасы | 2,7 млн | Астана | ||
(басымдуу бөлүгү) | style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid
#000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | |
|||
Камбоджа, Камбоджа Королдугу | Пномпень | |||
Катар | Доха | |||
Кипр, Кипр Республикасы | Никосия | |||
Корей Республикасы | Сеул | |||
Корей Элдик Демократия лык Республикасы | Пхеньян | |||
Кытай, Кытай Эл Республикасы | 9,6 млн | 1,4 млрд | Пекин | |
Кувейт | Эль‑Кувейт | |||
Кыргызстан, Кыргыз Республикасы | 6 (2015) | Бишкек | ||
Лаос, Лаос Элдик Демократиялык Республи | Вьентьян | |||
касы | style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | |||
Ливан, Ливан Республикасы | Бейрут | |||
Малайзия | Куала‑Лумпур | |||
Мальдив, Мальдив Республикасы | Мале | |||
Монголия, Монгол Уле | Улан‑Батор | |||
Мьянма (Бирма), Мьянма союзу | Янгон | |||
Непал, Непал Королдугу | Катманду | |||
Оман, Оман Султандыгы | Маскат | |||
Өзбекстан, Өзбек Республикасы | Ташкен | |||
Пакистан, Пакистан Ислам Республикасы | Исламабад | |||
Палестина | ||||
align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt
solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Россия, Россия Федерациясы (басымдуу бөлүгү) |
17075,4 | 143,8 (2002) | Москва | |
Сауд Арабстаны | 2,15 млн | Эр‑Рияд | ||
Сингапур, Сингапур Республикасы | Сингапур | |||
Сирия, Сирия Араб Республикасы | Дамаск | |||
Тажикстан, Тажикстан Республикасы | Душанбе | |||
Таиланд, Таиланд Королдугу | Бангкок | |||
Тайвань | 21,0 (1996) | Тайбэй | ||
Түркмөнетан, Түркмөн Республикасы | Ашгабат | |||
Түркия, Түрк Республикасы (басымдуу бөлүгү) | Анкара | |||
Филиппин, Филиппин Республикасы | Манила | |||
Шри‑Ланка, Шри‑Ланка
Демократиялык |
||||
Социалисттик Республикасы | Жаяварденапура‑Котте | |||
Япония | Токио | |||
европеоид жана монголоид тектеги расалардын аралашуусунан пайда болуп, түштүк Сибирь – тураноид расасына кирет.
Ад.: Физическая география материков и океанов. М., 1988; Магидович И. П. Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Зарубежная Азия. Физическая география. М., 1956; Витвицкий Н. Г. Климат Зарубежной Азии. М., 1960; Пфеффер П. Азия. М., 1982; Власов Т. В. Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). 4 изд. М., 1986; Гвоздецкий Н. А,, Михайлов Н. И. Физическая география СССР. Азиатская часть. 4 изд. М., 1987; Исаченко А. Г., Шляпников А. А. Ландшафты. М., 1989; Романова Э. П., Куракова Л. И., Ермаков Ю. Г. Природные ресурсы мира. М., 1993; Николаев В. А. Ландшафты азиатских степей. М., 1999; Алексеева Н. Н. Современные ландшафты Зарубежной Азии. М., 2000; Хайн В. Э. Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001; Бараталиев Ө. Материктердин жана океандардын физикалык географиясы. Б., 2005.
Ө. Бараталиев.