КИСЛОТАЛУУ ЖААН-ЧАЧЫН

КИСЛОТАЛУУ ЖААН-ЧАЧЫН , к ы ч к ы л ж а а н - ч а ч ы н – ашыкча кычкылданган (pH 5,6дан төмөн) жамгыр, кар аралаш жаан; өнөр жай ишканаларынан ж-а автотранспорттон чыккан таштандыларга (негизинен SO₂, NO₂, HСl ж. б.) каныгышынан пайда болот. Термин­ди алгач англиялык химик А. Смит 1970-жылы (Манчес­тер шаарынын абасынын булгануу деңгээли м-н жаан-чачындын кислоталуулугун өз ара байла­нышын аныктоо аркылуу) сунуштаган. Бирок, кислоталуу жаан-чачындын экологиялык кесепети акыркы он жыл­дыктарда гана байкалган. Кислоталуу жаан-чачын көлмөлөр м-н топуракты кычкылдандырып, балыктар­дын, суудагы башка организмдердин жоголушу­на, токойлордун жакшы өспөй куурап калы­шына, экосистеманын бузулушуна алып келет. Кислоталуу жаан-чачындарды пайда кылуучу күкүрттүн оксид­дерин (SO , SO ) нефть, көмүр м-н иштеген жылуулук электр станциялары ж-а металлургиялык заводдор, азоттун оксиди менен диоксидин жылуулук электр станциялары ж-а автотранспорт, ал эми хлор кимслотасын түрдүү таби­гый ж-а өндүрүш булактары бөлүп чыгарат. Суюк кислоталуу жаан-чачын Скандинавия өлкөлөрүндө ж-а Канадада, кургак түрдө АКШнын ортоңку ба­тышында, Чехия м-н Словакияда жаайт. Анын өтө кычкыл көрсөткүчү ( pH – 2,3) Батыш Евро­пада байкалган. Кислоталуу жаан-чачындан жер астындагы суу­ларда металлдардын (коргошун, жез, цинк ж. б.) өлчөмү көбөйүп, тамыр аркылуу өсүмдүктөргө өтүп, аларды уулантып, көбүнчө кууратып са­лат. Адамдын ден соолугуна да терс таасирин тийгизип, өсүмдүктөргө, жандыктарга ошондой эле има­рат м-н архитектуралык эстеликтерге зыян тийгизет. Атмосферасы SO₂ м-н өтө булганган өлкөлөргө – Финляндия, Люксембург, Чехия, Венгрия, Канада кирет. Кислоталуу жаан-чачын акыркы жылдары орчундуу көйгөйгө ай­ланып, ааламдык мүнөзгө ээ болууда.