КАРПАТ ТООЛОРУ
КАРПА́Т ТООЛОРУ – Европадагы тоо системасы; Словакия, Чехия, Польша, Венгрия, Украина ж-а Румыниянын аймагында. Дого сымал түн.-чыгышты карай ийилип, Дунай д-нын өрөөнүндө (Братислава ш. туштан) Темир Дарбазага чейин 1600 кмге созулуп жатат. Орт. бийикт. 1000 м чамасында, эң бийик жери 2655 м (Герлаховски-Штит чокусу). Батыш ж-а Чыгыш Карпат Бескид тоолорунан, Түш. Карпат Батыш Румыния тоолорунан, Трансильвания платосунан турат. Альп геосинклиналь облусунун курамына кирет. Догонун сырткы тилкеси негизинен флиштен (кумдук, конгломерат, чополуу сланец), борб. тилкеси кристаллдык тектерден, акиташ тегинен турат; мында байыркы мөңгүлөрдүн издери сакталган бийик кырка тоолор (Татра, Фэгэраш ж. б.) жайгашкан. Ички тилкесин көбүнчө жанартоо массивдери түзөт. Климаты мелүүн, деңиздик климаттан конти-
ненттик климатка өтмө. Январдын орт. темпрасы –2––5°С (кыр чокуларында –10°Cден төмөн), июлдуку 17–20°С (4–5°С). Жылдык жаан-чачыны 600–2000 мм. Капталдарында 1600–1800 м бийикке чейин жазы ж-а ийне жалбырактуу токой, андан жогору субальп бадалдары ж-а шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, таш туз (негизинен Карпат этегиндеги ойдуңдарда), түстүү металл (Металич тоосунда) кендери, жылуу булактар бар. Карпаттын аймагы-
нын 16% аянты коргоого алынган; алардын эң негизгилери: Татра улуттук паркы (Словакия, Польша), Чыгыш Карпат эл аралык биосфера резерваты (Украина, Словакия, Польша), Карпат биосфера коругу, Синевир, Сколев Бескиддери, Ужан улуттук парктары, Горгани коругу, Надсян ландшафттык паркы (Украина), Ретезат улуттук паркы (Румыния). Жапыз Татра, Словакия Карсты, Полонина улуттук парктары (Словакия), Туризм өнүккөн, спорттун кышкы түрлөрү өткөрүлөт. Тоо-климаттык ж-а бальнеол. курорттору арбын.
Ад.: Физико-географическое районирование Украинской ССР. К., 1968; Мильков Ф. Н., Гвоздецкий Н. А. Физическая география СССР. Общий обзор, Европейская часть СССР. Кавказ. М., 1986; Украинские Карпаты. Природа. Киев, 1988; Физическая география материков и океанов. М., 1988;