КИРИБАТИ

КИРИБА́ТИ , К и р и б а т и Р е с п у б л и к а­ с ы – Океаниядагы мамлекет, Тынч океандын экватордук батыш бөлүгүндө. Ал 3 аралдар то­бунан турган 33 аралды (атоллду; анын 21инде эл жашайт) камтыйт: Гилберт аралдары (16 арал; бар­дыгында эл жашайт), Феникс аралдары (8 арал; Кан­тон (Абариринга) аралында эл жашайт), Лайн аралдары (8

арал; Табуаэран, Тераина, Рождество аралдарында эл жашайт), ошондой эле Банаба аралы (эл жашайт; Гилберт аралынан 400 км батыш тарапта). Аймагы батыш­тан (Банаба а-ралынан) чыгышты (Каролайн аралын) карай 4 миң кмдей аралыкка созулат. Кургактыктын аянты 719 км² (башка маалыматтар боюнча 811 км²). Калкы 134,5 миң (2024). Борбо­ру – Баирики (Тарава атоллунда). Расмий ти­ли – англис тили; калкынын көбү кирибати ти­линде сүйлөйт. Административдик жактан 6 районго (Бана­ба аралы, Гилберттин Түндүк аралы, Гилберттин Борбор аралы, Гилберттин Түштүк аралы, Лайн аралы, Тарава аралы) ж-а 21 арал кеңешине (эл жашаган аралдардын саны­на жараша) бөлүнөт. Акча бирдиги – Австра­лия доллары.
Кирибати – БУУнун (1999), Шериктештиктин (1979), Тынч океан аралдар форумунун (1971; 2000-жылга чейин Түш Тынч океан форумунун), ЭВФтин (1986), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү бан­кынын (1986) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. Кирибати – унитардык мам­лекет. Кирибатинин Конституциясы 1979-жылы 12-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парла­менттик республика. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент, 4 жылдык мөөнөткө шайланат (3 жолу кайра шайланганга укугу бар). Президент парламент депутаттарынан вице-президентти дайындайт. Мыйзам чыгаруучу жогорку орга­ны бир палаталуу парламент – Чогулуш пала­тасы. Аткаруу бийлик өкмөткө (кабинет) таан­дык, курамына президент, вице-президент ж-а министрлер кирет. Кирибатиде көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: «Ма­неабан Те Маури» («Чогулушту коргоо»), «Боу­токаан Те Коауа» («Чындык мыктылары»).

Табияты. Гилберт, Феникс ж-а Лайн аралдары– ко­ралл (шуру) рифи м-н курчалган түздүктүү атолл­дор (деңиз деңгээлинен 5–8 м гана жогору); Банаба аралы – көтөрүңкү атолл (бийиктиги 81 м, Кирибатинин эң бийик жери). Негизинен коралл (шуру) акиташ текте­ринен түзүлгөн. Гилберт ж-а Лайн аралдары суу ас­тындагы жанартоо атылышынан пайда болгон тоолордун үстүндө жайгашып, Тынч океандын Борбордук чуңкурдугун батыштан ж-а чыгыштан то­роп турат. Феникс аралы Борбордук чуңкурдуктун түштүк, Банаба аралы Меланезия чуңкурдугунун борбордук бөлүк­төрүндө жайгашкан. Банаба аралында фосфорит ке­ни бар, бирок ал 1979-жылдан бери казылбайт; экономикалык зонасында темир-марганец конкрецияла­ры кездешет. Климаты экватордук деңиздик; жылдык орточо температурасы 27°С, сезон боюнча бир аз гана өзгөрөт. Жаан-чачындын жылдык орточо өл-

Тарава атоллу.

чөмү Гилберт, Лайн аралдарынын түштүк бөлүктөрүндө ж-а Феникс аралында 1000 мм ж-а андан аз, Гил­берт аралынын түндүк бөлүгүндө 3000 ммге чейин жаайт. Жаан-чачын аймак боюнча текши жаабайт, кургакчыл мезгил тез-тез болот. Ноябрь–март айларында тайфун жүрөт. Тузсуз суу ресурсу чектелүү. Агын суулары жок; тузсуз суунун не­гизги булагы – жамгыр суусу, кудуктардан бир аз мала туздуу суу чыгат. Кургакчыл жылдары Кирибатиде суу ресурстары өтө таңкыс болот. Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн маданий өсүмдүк­төр (кокос пальмасы, нан дарагы, таро, банан ж. б.) ээлейт. Айрым жерлеринде жергиликтүү өсүм­дүктөр кездешет, мисалы, Кирибатинин түштүк бөлүгүндөгү жапыз өскөн бадалдар, түндүк бөлүгүндөгү жа­пыз дарактар ж. б.; Гилберт аралынын жээктери­нин айрым жерлеринде мангр токою өсөт. Өл­көнүн аймагы жаныбарларга жарды. Негизинен деңиз экосистемасын коргоо максатында бир нече корук уюшулган; анын ичинде Феникс аралындагы де­ңиз паркы (аянты 410,5 миң км²)– дүйнөдөгү коргоого алынган ири аймактардын бири.

Калкы. Кирибатинин негизги калкын (97,8%ин) микронезиялык кирибатилер түзөт. Калкы­нын саны 20-кылымдын ортосунан баштап өсүүдө (1950-жылы 38 миң адам болсо, 2005-жылы 103,1 миң адамга жеткен); 21-кылымдын башында калктын өсүүсү 2,3%ти түздү. Төрөлүү 1000 адамга 30,3 бала (төрөлүүнү чектөө саясаты жүргүзүлүүдө), өлүм-житим 8 адам. Калкынын орточо курагы 20,6 жыл. Курактык курамында 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 37,9%ти, эмгекке жарамдуу курак­тагылар (15–64 жаштагылар) 58,7%ти, 65тен ашкандар 3,4%ти түзөт (2008). Орто эсеп м-н 100 аялга 99 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 62 жаш (эркектердики 59,8 жаш, аялдардыкы 66 жаш; 2008). Калктын санынын өсүп жаткандыгына байланыштуу миграция­лык кыймыл катуу көзөмөлгө алынган. Өлкөнүн элинин 92%тен ашыгы – христиандар. Кирибатинин калкынын 80%и Гилберт аралында (анын ичинде борбордук Та­рава атоллунда 50%) жашайт. Экономикалык активдүү калктын көбү дыйканчылык кылат, балык кар­майт.

Тарыхы. Кирибатиге таандык аралдарга б. з. ч. 1-миң жылдыктын башында австронезиялык уруулар, 13–14-кылымдарда Самоа, Тонга ж-а Фижи аралдарынын кал­кы көчүп келип, отурукташа баштаган. Жергиликтүү калкы – кирибатилер. 1606-жылы Бутаритари аралы (испан деңиз саякатчысы П. Фернандес де Ки­рос ачкан), 1765-ж. Никинау аралы (британиялык капитан Ж. Байрон ачкан), 1788-жылы Тарава ж. б. аралдар (Т. Гилберт ж-а Ж. Маршалл ачкан), 1826-жылы Кирибатинин курамына кирген бардык арал­дар ачылып, аларды орус деңиз саякатчылары –Ф. Ф. Беллинсгаузен ж-а И. Ф. Крузенштерн­дер изилдеген. 1857-жылы христиан миссионерле­ри жергиликтүү калкты христиандаштыра баштаган. 1892-жылы Гилберт ж-а Эллис (азыркы Тувалу),

1900-жылы Ошен (азыркы Банаба), 1916-жылы Лайн, 1937-жылы Феникс аралдары Улуу Британия колониясы­на айланган. 2-дүйнөлүк согушта япон аскерле­ри Ошен, Тарава, Бутаритари ж-а Абемама аралдарын басып алып (1942), Ошен аралынын жергиликтүү калкын Науру ж-а Кусаие аралдарына көчүрүп, калгандарын 1945-жылы кырган. 1943-жылы ноябрда Тарава аралына америкалык десант түшүрүлүп, айыгышкан салгыла­шуулардан кийин япондуктар аралдан чыгарыл­ган. АКШ бул аралга аскер базасын орноткон. Согуш бүткөндөн кийин АКШнын колдоосу м-н Улуу Британия колония аймагына (Рождество аймагына; азыркы Киритимати) ядролук куралдарды сыноодон өткөргөн. 1963-жылдан Улуу Брита­ния колониялык башкаруу системасын рефор­малай баштаган. Аткаруу ж-а Консультациялык кеңеш (1967-жылдан Өкүлдөр палатасы ж-а Өкмөттүк кеңеш) уюшулуп, кеңешке жергиликтүү эл­дин өкүлдөрү дайындалган. 1971-жылы колония өзүн өзү башкаруу (британдык губернатор жетектеген) укугуна ээ болгон. Мыйзам чыгаруу кеңеши түзүлгөн. Ал 1974-жылы Чогулуш палатасы болуп өзгөрүп, башкы министрлик кызмат киргизилип, аны Набоуа Ратиета ээлеген. 1975-жылы 1-ноябрда колония экиге (Гилберт аралы ж-а Эллис аралы) бө­лүнгөн. 1977-жылы 1-январда Гилберт аралы колония­сына өзүн-өзү башкаруу укугу берилип, 1979-ж. 12-июлда алардын көз карандысыздыгы жарыя­ланган. Жаңы пайда болгон мамлекет Кири­бати Республикасы деп аталган. Мамлекеттин алгачкы президенти – Иеремия Табаи (мурдагы башкы министр, 1991-жылга чейин президент). 1999- жылдан Кирибати – БУУнун мүчөсү. 2007-жылы Аноте Тонг экинчи жолу президенттикке шайланган.

Чарбасы. Кирибати – дүйнөдөгү начар өнүккөн өлкө­лөрдүн бири; экономикалык негизги көрсөткүчтөрү боюнча Океаниядагы көп өлкөлөрдөн да артта турат. ИДПнин көлөмү 348 млн доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 3600 доллардан туура келет. ИДПнин өсүүсү 2% (2007). ИДПнин 66,8%и тейлөө чөйрөсүндө (анын 20%и туристтик сектор­до), 24,2%и өнөр жайында (курулуш, суу ж-а электр м-н камсыз кылуу кошо), 8,9%и айыл чарбасында түзүлөт. Мамлекеттик бюджет (2007-жылы 55,52 млн доллар) таң­кыс чыгат (–19,87 млн доллар). Кирешенин ба­сымдуу бөлүгү чет өлкөлүк (Түштүк Корея, Япо­ния, Кытай, америкалык ж. б.) кемелерге Кирибатинин гана экономикалык зонасынан (аянты 3,6 млн км² чамасын­да) балык кармоого лицензия сатуудан түшөт.
Чет өлкөлүк финансылык жардам орто эсеп м-н жылына 15–20 млн долларды түзөт (2005-жылы 27,84 млн доллар); негизги донорлору: Япония, Австралия, Жаңы Зеландия, АКШ. Ки­решенин маанилүү булагы (жылына 5–10 млн доллар) – чет өлкөлүк балык уулоочу кемелер­де иштеген (2 миңдей адам) кирибатиликтерден түшкөн акча. Туризмдин өнүгүүсүнө (чет өлкө­лөрдөн жылына 2,5 миңге жакын турист ке­лет) аймагынын алыстыгы ж-а инфраструкту­ранын жоктугу тоскоол болот. Туризмдин не­гизги объектилери: Тарава атоллу (этнографиялык айыл­дар, аскер техникасынын калдыктары), Рож­дество аралы (Океаниядагы эң ири атоллдордун бири), Каролайн аралы (Милленниум; анын тургун­дары Жаңы жылдын келишин 1-болуп майрам­дай баштайт). Мамлекеттик сектор соода, авиатран­спорт, мейманкана бизнеси, коммуналык чарба ж. б. тармактарда бысымдуулук кылат. Келе-

Кирибати акчасы – австралия доллары.

чекте Кирибатиде айыл чарба ж-а балык промыселин, туризм­ди, башка өлкөлөр м-н аба катнашын өнүктүрүү, соода таңкыстыгын жоюу ж. б. боюнча улуттук план каралууда. Алыскы аралдарда жашаган калктын басымдуу бөлүгү копра, балык, кол өнөрчүлүк буюмдарын сатып күн көрүшөт.
Өнөр жайын пальма майын, тунец балыгын даяр­доочу, эмерек жасоочу, кийим тигүүчү чакан иш­каналар түзөт. Өндүрүлгөн электр энергиясынын (10 млн кВт.с) 9,3 млн кВт.сы ички муктаж­дыкка керектел ет. Кустардык промысели өнүккөн: корзина, балыкчылар үчүн конус сы­мал калпак согуу, каноэ кайыгын жасоо ж. б. Өлкө аймагынын 2,5%и айыл чарбасында пайдаланууга жарамдуу. Экспорт үчүн кокос пальмасы, ички керектөөлөргө таро, банан, нан дарагы, папайя, ямс, маниок өстүрүлөт. Мал чарбасы анча өнүк­көн эмес: чочконун ж-а үй куштарынын санын көбөйтүүгө аракет жасалууда. Балык кармалат, деңиз продуктулары чогултулат.
Транспортун негизинен паром, кеме, кайык түзөт; алар негизинен Гилберт аралын бири-бири м-н байланыштырат; башка алыскы аралдар м-н дээрлик байланыш жок. Маанилүү порту – Тарава аралында (Бетио). Жергиликтүү авиакомпания Та­равадан Гилберттин дээрлик бардык аралдары­на рейс жасайт. 19 аэропорту бар. Эл аралык аэропорттору Тарава (Бонрики, негизги) ж-а Рождество (Банана) аралдарында жайгашкан. Автомо­биль жолунун жалпы узундугу 670 км (2000).
Товардык экспортунун наркы 17 млн доллар, импорттуку 62 млн доллар (2005). Экспортко негизинен копра (наркынын ²/3 дейи), кокос жаңгагы, тирүү балык, деңиз продуктулары ж-а деңиз балырлары (негизинен Японияга ак­вариум үчүн жөнөтүлөт). Негизги соода шерик­тери: Бельгия, Япония, Австралия. Азык-түлүк (эт, эт консервасын, ун ж. б.), отун, кеңири ке­ректелүүчү товарларды, түрдүү машина ж-а жаб­дууларды негизинен Австралиядан, Фижиден, Япониядан сатып алат.

Маданияты. Кирибатиде билим берүү мекемелерин билим берүү, кесипке даярдоо жана технология министрлиги жетектейт. Чиркөө же жамаат мектепке чейин тарбиялайт. 1980-жылдарда милдеттүү акысыз 9 жылдык базалык билим берүү (6 жылдык башталгыч билим жана 3 жыл­дык толук эмес орто билим) киргизилген. Кирибатиде толук орто мектептин (2 жылдык) 23%и мам­лекетке, калган бөлүгү чиркөөгө тиешелүү.
Өлкөдө 91 башталгыч мектеп (97,4% окуучу), 24 толук эмес жана 16 толук орто мектеп (67, 6%) иштейт (2005). Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 93,4%ды түзөт (2006). Түштүк Тынч океан университети (Фижи), педагогикалык коллеж, деңиз, тех­нологиялык институттар, полиция академиясы, балык чар­ба борбору, Тарава академиясында улуттук китепкана жана архив (1979) жана башкалар бар.
Кирибатиде башкы басма органы – жумасына чыгуу­чу өкмөттүк «Te Uekera» (1945). Биринчи көз карандысыз гезит – «The Kiribati Newstar» (2000). Радио уктуруу 1952-жылдан жүргүзүлөт. И. Табаи жетектеген менчик радиостанция «New Air FM» (1999) иштейт, «Radio Australia» жана «Америка үндөрүнүн» радиопрограммалары ук­турулат. Өлкөдөгү бардык телекоммуникация­лык тейлөөлөрдү мамлекеттик «Telecom Services Kiribati Limited» компаниясы (1990) иш жүзүнө ашы­рат.

Ад.: Рубцов Б. Б. Океяния. М., 1992; Кирибати // Большая Российская энциклопедия. Т. 14. М., 2009.

Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.