«КЫРГЫЗ АДАБИЯТЫНЫН ТАРЫХЫ»

«КЫРГЫЗ АДАБИЯТЫНЫН ТАРЫХЫ» – кыргыз ад-тынын тарыхына арналган 7 томдон турган фундаменталдуу эмгек. КР УИАнын азыр­кы Ч. Айтматов атн. Тил ж-а ад-т ин-тунда даярдалып (А. Акматалиевдин жалпы редакциясы алдында) жарык көргөн (2003). КРдин илим ж-а техника жаатындагы мамл. сыйлы­гына татыктуу болгон (2004). Бул эмгекте кыр­гыз көркөм сөз өнөрүнүн өнүгүш тарыхы, табияты туурасында кеңири хронологиялык-эволю­циялык мүнөздөгү системалуу ж-а комплекстүү иликтөөлөр камтылат. Анда алгач өнүгүүнүн төмөнкү баскычтарында анимисттик-тотемдик түшүнүктөргө байланыштуу өнүккөн, оозеки чыг-лыктын бир бутагы болгон кыргыздын ырым-жырым, дарым, эмгек ырларынан тартып бүгүнкү дүйнөлүк ад-т м-н канатташ шартта жогорку көркөмдүк-профессионализм деңгээлин­де жазылган романдарга чейинки өнүгүш процессинин мыйзам ченемдүүлүктөрүнө, жанрдык түрлөрүнө, конкреттүү чыгармаларга ж-а чыгармачыл инсандардын чыг-лык ишмердигине ада­бий-ил. анализ берилген. Буга чейин жазылган ад-т тарыхтарында, ад-т таануу, фольклористика илиминде совет учурунда жаралган про­фессионалдык жазма ад-ттын үлгүлөрүн эле эмес, байыртан муундан-муунга мурас болуп өтүп кел­ген элдик оозеки чыгармаларды баалоодо да коомдук саясий чектөөлөргө ылайык алардын көркөмдүк наркы, жалпы адамзаттык маанисин ачып берүүдөн мурун аларга парт. өңүттөн баа берүү үстөмдүк кылган. Бул жолку ад-т та­рыхын жазууда фольклор, байыркы ж-а кол жазма ад-тыбыздын көптөгөн проблемалары

Кыргыз адабиятынын тарыхы. 2004.

көмүскөдөн чыгарылган. Мурда тескери баа алып келген чыгармаларга, о. эле үзүл-кесил изилденгендерге ж-а жаңы, таптакыр эле изил­денбеген «сырдуу сандыкка» салынып, кулпуланган материалдарга, ысымдарга биринчи жолу объективдүү баа берилип, олуттуу толуктоолор болду. Жети томдуктун 1-тому «Оозеки чыгар­мачылыктын жанрлары» деп аталып, анда эл­дик оозеки чыг-лыктын эпикалык, лирикалык, дидактикалык жанрдагы чыгармалары кеңири талданган. Академиянын Кол жазмалар фон­дусундагы мурда изилдөөчүлөр сөз кылууга, мисал келтирүүгө батынбаган материалдар да изилдөө объектисине тартылып, кеңири маалы маттар берилген. Бул томдогу «Каада-салт ыр­лары», «Үйлөнүү үлпөт ырлары», «Кошоктор», «Сүйүү ырлары», «Диний ырлар», «Тарыхый ырлар» сыяктуу бөлүмдөр элдин менталитети, тарыхы, этнографиясы, психологиясы, педагогикасы м-н комплекстүү түрдө эриш-аркак каралган. 2-том – «Манас ж-а манасчылар» деп аталат. Буга «Манас» эпосу, «Семетей» эпосу, «Сейтек» эпосу, «Манасчылар», «Манас» эпосун жыйноо, бастыруу, изилдөө маселелери, «Мез­гилдер, муундар, манасчы» деген темадагы изилдөөлөр, эпостун негизинде «Жети осуяттын» маани-маңызын талдаган макала ж-а жыйырма эки манасчы, семетейчилердин портрети кирген. «Манас» үчилтигин айтуучулардын ж-а жаратуучулардын хронол. тартипте тизмекте­лип берилиши – улуу мурасыбыздын өсүп-өнүгүүсүнүн таасир, таалим алуу процесстеринин картинасын даана элестетет; чыг-лык өзгөчөлүктөрү, жалпылыктары ачылат. 3-том – «Кенже эпостор жана элдик поэмалар» деп аталат. Элибиз «Манас» үчилтигинен тышкары да ар түрдүү тематикадагы эпикалык чыгармаларга бай. Бул томдун негизги ил. өзгөчөлүгү – бизге белгилүү болгон «Кожожаш», «Эр Төштүк», «Курманбек», «Олжобай менен Кишимжан», «Жаңыл Мырза», «Жаныш-Байыш» сыяктуу кенже эпосторубуз бир эле варианты эмес, бир нече варианттар салыштырылып анализденгендигинде; ошону м-н бирге мурда сөзгө алынбаган Балбай, Шабдан ж. б. тарыхый инсандарга арналган чыгармалардын да варианттары эске алынгандыгында, о. эле Чыгыш элдеринин дастандары да кеңири тарап, таланттуу акында­рыбыз өзүбүздүн улуттук өзгөчөлүктөрдү эске алуу м-н жаратышкан варианттарынын да орун ал­гандыгында. Өзгөчө, кенже эпостордун ж-а элдик поэмалардын көркөмдүк өзгөчөлүгү алардын жаралыш дооруна, тарыхый инсандарга байла­ныштуу кызыктуу ил. пикирлер да берилген.4-том – «Байыркы орток жана кол жазма адабияты» деп аталат. Мында жазма мад-тыбыздын тарыхы көп кылымдарга нары жылдырылып, кыргыз элине тиешеси жок деп саналып келген авторлор м-н чыгармалар – Ж. Бала-агуни, М. Кашгари, Бабур ж. б. чыгармалары кыргыз элине канчалык деңгээлде тиешеси бар экендиги, Орхон-Енисей жазма булактарынын адабий аспектилери алгачкы жолу мол мате­риалдардын негизинде ынанымдуу, системалуу анализденген. Ал эми Молдо Нияз, Молдо Кылыч, Алдаш Молдо өңдүү жазгыч акындар портреттеринин улай берилиши – жазма ад-тыбыздын эволюциясын көрсөтөт. 4-томдун жаңычылдыгы жазма ад-тыбыздын масштабынын кеңейтилиши, төкмө ырчылар м-н жазгыч акындарды бирге эмес, алардын ортосундагы көркөм айырмачылыкты бергендиги м-н мүнөздөлөт. 5-том – «Эл ырчылары» деп аталат. Акындык поэзия бизде эң күчтүү өнүккөн. Бирок идеоло­гиянын кесепетинен ага да эки түрдүү көз ка­раш м-н карап, «реакциячыл», «бай манапчыл» ж-а «демократтар» деп бири-бирине карама-каршы коюлуп келген. Бул саясаттан улам таңуу­ланган жаңылыш «Тарыхтын» барагынан гана ар бир төкмө ырчынын өзүнө таандык поэтикалык бөтөнчөлүктөрү, жеке чыг-лык тагдыры, филос. ой жүгүртүүлөрү бузулбай, бурмаланбай, үзүлбөй, кеңири чагылдырылган. Легендарлуу ырчылар – Токтогул ырчы, Кет Бука, Асан Кайгыдан тартып, бүгүнкү күнгө чейинки таланттардын чыг-лыгы объективдүү өз баасын алып отурат. Калыгул, Арстанбек, Боогачы, Казыбек ж. б. таланттардын чыг-лыгы социалдык-саясий, филос.-нравалык проблемалары чечмеленет. 6-том – «20-кылымдын адабияты (20–60-жылдар)» деп аталат. Кыргыз профессионалдык жазма ад­тынын тарыхындагы жаңы ысымдар – К. Тыныстанов, С. Карачев, О. Лепесов, Б. Кененсариев ж. б. орун алган. Булардан тышкары 30дан ашуун акын-жазуучулардын чыг-лык портрет­тери киргизилип, алардын чыгармалары социалисттик реализмдин, партиялуулук принцибинин алкагынан эркин талданган, кыргыз жазма ад­тын өнүктүрүүдө ээлеген орундары, салымдары аныкталат. Сов. турмуштун алардын чыг-лы­гында, жалпы эле улуттук профессионалдык жазма ад-тыбыздын калыптанышында аткар­ган маанилүү ролу ж-а ошол эле учурда идеологияга, саясатка байланыштуу жаңылыштыктар, аша чабуулар да болгондугу объективдүү айтылган. 7-том – «20-кылымдын адабияты (60–80-жылдар)» деп аталат . Бул том бекеринен Ч. Айтматовдун чыг-лык портрети м-н ачылбайт. Анткени, кыргыз ад-тынын жаңы көркөм-эстетикалык баскычка көтөрүлүшү ушул ысым м-н тыгыз байланышта. Анын чыг-лык ад-ттын бардык жанрында калем кармаган жаштарга өз таасирин тийгизип, жаңыча изде­нүү, умтулуу күч алган. Натыйжада Ө. Дани­кеев, М. Гапаров, К. Осмоналиев, К. Жусубалиев, А. Саспаев, О. Султанов, Б. Жакиев, М. Бай­жиев, К. Акматов, К. Жусупов, Т. Кожомбер­диев, Ж. Мамытов кыргыз окурмандарын гана эмес, союздук окурмандарды тамшанткан, көркөмдүк деңгээли жогорку чыгармаларды жаратышкан. Ад-тыбыздын «жаңы генерация­сы» деп айтылган бул муун биринчи жолу «Кыргыз адабиятынын тарыхынан» портреттик планда татыктуу орун алды. 2012-ж. бул томдукка «Кыргыз адабият таануу илими» деген 2 том кошулуп, «Кыргыз адабиятынын тарыхы» де­ген ат м-н 9 томдук чыкты.