КЫРГЫЗ ЭЛДИК МУЗЫКАЛЫК АСПАПТАРЫ

КЫРГЫЗ ЭЛДИК МУЗЫКАЛЫК АСПАПТАРЫ . Муундан-муунга мурас болуп келе жаткан түрдүү музыкалык аспаптарда кыргыз элинин жашоо-турму­шун, кубанычын, кайгы-капасын, махабатын, эрдиктерин жана башкаларды күүгө салуу, ырга кошуу менен өздөрүнүн кулк-мүнөздөрүнө айкалышкан улут­тук ладдарын, ритмдерин, обондорун, күүлөрүн иштеп чыгышкан. Кыргыз элдик музыкалык аспаптарынын ар биринин өзүнө таандык үнү, аткаруу ыкмалары, кайта­лангыс өзгөчөлүктөрү бар. Алар жөнүндө маалы­маттар оозеки элдик ырларда, уламыштарда жана дастандарда айтылат, биздин заманга чейинки III–VIII кылымдардагы жана XI–XII кылымдардагы орус жана чет элдик саякатчы­лар менен илимпоздордун эмгектеринен да кездеш­тирүүгө болот. Алгачкы аспаптар жыгачтан, түрдүү өсүмдүктөрдөн, малдын териси менен сөө­гүнөн, мүйүзү менен кылынан жасалган. Музыкалык ас­паптарга чыгарылган обондор жар чакырууда, жоокерлерди чогултууда, жоого аттанууда, улуу жеңиштерди даңктоодо, кабарлоодо, белги берүүдө, аңды үркүткөндө, куш салууда жана башкаларда пайдаланылган.Кыргыз элдик музыкалык аспаптары үйлөмө [чоор түрлөрү: чопо чоор, ышкырык чоор, чогойно чоор, бал­тыркан чоор, сыбызгы, сурнай, керней, жалбы­рак, чыңырткы, зуулдак, барылдак, ышкырык, чымылдак]; какма (темир ооз комуз, жыгач ооз комуз), дирилдек, асатаяк, шалдырак, коңгуроо, жылаажын, жекесан; кылдуу чертме (ко­муз); тартма (кыл кыяк); урма (добулбас, до­булбаш, доол) болуп бөлүнөт.

1. Комуз. 2. Кыяк. 3. Темир комуз. 4. Жыгач комуз. 5. Тай туяк. 6. Добулбас. 7. Шалдырак. 8. Чопо-чоорлор. 9. Чоорлор. 10. Сурнай. 11. Керней.

Кыргыз элдик музыкалык аспаптарын өр­күндөтүү 1930-жылдан башталган. Комуздун алгачкы жаңы түрлөрү (комуз-прима, комуз-се­кунда, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) Москвадагы Сокольники музыкалык фабрикасында ус­талар В. Лазарев, А. Токмаков, П. Шошин жана П. Гренев биргелешип иштөөсү менен өркүндө­түлгөн (1935). Кыл кыяктын жаңы түрлөрүн П. Шошин (1938–1940), Ташкент илимий-изилдөө институтунун профессору А. Петросянц менен С. Дидеренко (1952–1953) модернизациялашкан. Акыркы 15 жылда Кыр­гыз эл аспаптар оркестринде, «Камбаркан» эт­нографиялык-фольклордук, «Ордо сахна» ансамблде­ринде улуттук музыкалык аспаптар кеңири пайдала­нылат. Б. Алагушов.

Ад.: С. Субаналиев. Киргизские музыкальные ин­струменты. Ионофоны, мебранафоны и аэрофоны. Ф., 1985; Б. Алагушов. Кыргыз музыкасы. Энциклопе­дия. Б., 2007.