КООРДИНАТАЛАР: нускалардын айырмасы
м (1 версия) |
No edit summary |
||
| 1 сап: | 1 сап: | ||
<b type='title'>КООРДИНАТАЛАР</b> м а т е м а т и к а д а | <b type='title'>КООРДИНАТАЛАР</b> м а т е м а т и к а д а –тегиздикте, бетте же мейкиндикте чекиттин (вектордун) абалын аныктоочу сандар. Түз сы­зыктагы, тегиздиктеги, мейкиндиктеги чекит­тин абалын анык­тоочу шарттар жы­йындысы координаталар система­сы деп аталат. Астраномиялык ж-а географиялык координаталар – кең­дик ж-а узундук де­линип пайдаланыл­ган. 14-кылымда франциялык ма­тематик Н. Орем координаталарды тегиздикте график түзүү | ||
ж-а | |||
[[File:КООРДИНАТАЛАР28.png | thumb | 1-чийме]] | [[File:КООРДИНАТАЛАР28.png | thumb | 1-чийме]] | ||
үчүн пайдаланган ж-а координата сызыктарын узундук ж-а кеңдик (азыркы абсцисса ж-а <i>ор­дината</i>) деп атаган. 17- | үчүн пайдаланган ж-а координата сызыктарын узундук ж-а кеңдик (азыркы абсцисса ж-а <i>ор­дината</i>) деп атаган. 17-кылымда Р. <i>Декарт</i> координаталар ме­тодунун маанисин кеңири талдап, геометриялык масе­лелерди алгебралык ж-а математикалык анализдин тилине ко­торгон. Тегиздиктеги чекиттин тик бурчтуу (де­карт) координаталарынын (1-чийме) мааниси + же – белги­лери м-н белгиленген өз ара перпендикуляр <i>Ох</i> ж-а <i>Оу</i> (координата окто­ру) эки түз сызы­гынан турат. <i>М</i> чекитинин коор­динаталары <i>ОМ<sub>х</sub><sub> (</sub>х</i>, абсцисса) ж-а <i>ОМу (y</i>, ордина­та). Мейкиндик­теги коордитната система­сын өз ара пер- | ||
ж-а <i>Оу</i> ( | |||
чекитинин коор­динаталары <i>ОМ<sub>х</sub><sub> (</sub>х</i>, абсцисса) ж-а <i>ОМу (y</i>, ордина­та). Мейкиндик­теги | |||
[[File:КООРДИНАТАЛАР29.png | thumb | 2-чийме | [[File:КООРДИНАТАЛАР29.png | thumb | 2-чийме | ||
]]пендикуляр үч тегиздик аныктайт (2-чийме). Ага | ]]пендикуляр үч тегиздик аныктайт (2-чийме). Ага салыштырмалуу алынган М чекитинин абалы <i>х, у</i> ж-а <i>z</i> (апликата) координатары м-н аныкталат. <i>О</i> чекити эки учурда тең координаталар башталмасы деп ата­лат. Тегиздиктеги чекиттин уюлдук к оординаталары төмөн­күчө аныкталат: белгиленген <i>О</i> (уюл) чекити­нен <i>М</i> чекитинин <i>ОМ –r</i> аралыгы <i>ОМ</i> ж-а <i>ОР</i> уюлдук огунун ортосунда­гы <i>РОМ=</i>q> бурчу боюнча бе-[[File:КООРДИНАТАЛАР30.png | thumb | | ||
салыштырмалуу алынган М чекитинин абалы | |||
<i>х, у</i> ж-а <i>z</i> (апликата) | |||
чекити эки учурда тең | |||
[[File:КООРДИНАТАЛАР30.png | thumb | | |||
3-чийме | 3-чийме | ||
]]рилет (3-чийме; <i>r</i> – | ]]рилет (3-чийме; <i>r</i> – радиус-вектор, q> – уюлдук бурч). Мейкиндикте - уюлдук координаталардын аналогу (типтеши) болуп ци­линдрдик координаталар ж-а сфералык координаталар кызмат кылат. Бетте ийри сызыктуу координаталар аныкталат (мисалы, георграфиялык координаталар – сферадагы узундук ж-а кеңдик). | ||
бурч). Мейкиндикте - уюлдук | |||
[[Категория:4-том,_403-452_бб]] | [[Категория:4-том,_403-452_бб]] | ||
08:08, 19 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы
КООРДИНАТАЛАР м а т е м а т и к а д а –тегиздикте, бетте же мейкиндикте чекиттин (вектордун) абалын аныктоочу сандар. Түз сызыктагы, тегиздиктеги, мейкиндиктеги чекиттин абалын аныктоочу шарттар жыйындысы координаталар системасы деп аталат. Астраномиялык ж-а географиялык координаталар – кеңдик ж-а узундук делинип пайдаланылган. 14-кылымда франциялык математик Н. Орем координаталарды тегиздикте график түзүү
үчүн пайдаланган ж-а координата сызыктарын узундук ж-а кеңдик (азыркы абсцисса ж-а ордината) деп атаган. 17-кылымда Р. Декарт координаталар методунун маанисин кеңири талдап, геометриялык маселелерди алгебралык ж-а математикалык анализдин тилине которгон. Тегиздиктеги чекиттин тик бурчтуу (декарт) координаталарынын (1-чийме) мааниси + же – белгилери м-н белгиленген өз ара перпендикуляр Ох ж-а Оу (координата октору) эки түз сызыгынан турат. М чекитинин координаталары ОМх (х, абсцисса) ж-а ОМу (y, ордината). Мейкиндиктеги коордитната системасын өз ара пер-
пендикуляр үч тегиздик аныктайт (2-чийме). Ага салыштырмалуу алынган М чекитинин абалы х, у ж-а z (апликата) координатары м-н аныкталат. О чекити эки учурда тең координаталар башталмасы деп аталат. Тегиздиктеги чекиттин уюлдук к оординаталары төмөнкүчө аныкталат: белгиленген О (уюл) чекитинен М чекитинин ОМ –r аралыгы ОМ ж-а ОР уюлдук огунун ортосундагы РОМ=q> бурчу боюнча бе-
рилет (3-чийме; r – радиус-вектор, q> – уюлдук бурч). Мейкиндикте - уюлдук координаталардын аналогу (типтеши) болуп цилиндрдик координаталар ж-а сфералык координаталар кызмат кылат. Бетте ийри сызыктуу координаталар аныкталат (мисалы, георграфиялык координаталар – сферадагы узундук ж-а кеңдик).