КЕТМЕН-ТӨБӨ ӨРӨӨНҮ

КЕТМЕН-ТӨБӨ ӨРӨӨНҮ – Ички Теңир-Тоодо­гу тектон. өрөөн. Түндүгүнөн Талас ж-а Сууса­мыр, батыш ж-а түш.-батышынан Узун-Акмат, Ат-Ойнок тоолору, түштүгүнөн Фергана, түш.- чыгышынан Көк-Ирим-Тоо кырка тоолору м-н чектешет. Токтогул р-нунда. Аянты 8170 км².

Токтогул суу сактагычынын бир бөлүгү.

Басымдуу бийикт. 800–1200 м. Таманынын уз. 50 км, туурасы 22 км. К.-Т. ө-нүн таманы жал­пысынан батышты карай бир аз жантайыңкы келип, конус шилендилери – пролювий, делю­вий түздүктөрүнөн ж-а дарыя өрөөнүнүн тектир­челеринен турат. Өрөөн майда агын суулардын өзөндөрү, сайлар, кокту-колоттор (тереңдиги 5– 10 м) м-н тилмеленген. Сугат каналдарынын нуктары көп. К.-Т. ө-ндө палеоген, неоген ж-а төртүнчүлүк мезгилдеринде пайда болгон калың­дыгы 2 кмге жеткен чөкмө тектер палеозойдун тоо тектерин жаап жатат. Өрөөн – тектон. тү­зүлүшү б-ча кеңдик багытындагы асимметрия­луу грабен-мегасинклиналь. Ал неоген мезги­линдеги тоо пайда болуу процессинде Талас – Фергана тектон. жаракасын бойлой кысымдын күчөшүнөн пайда болгон. Кен байлыктарынын негизгиси – неогендин көл чөкмөлөрүндөгү таш туз катмарлары (Кетмен-Төбө туз кени). Кли­маты кескин континенттик, июлдун орт. темп­расы 24°С, январдыкы –14°С. Жылдык жаан­чачыны 376 мм. Ири суулары: Кара-Суу, Чыч­кан, Узун-Акмат, Торкен. Эң ири көлү – Кара- Суу (аянты 3,88 км²). К.-Т. ө-нө боз топурактуу эфемер-шыбактуу жарым чөл (800–1300 м би­йикте), бозомтук-коңур топурактуу шыбактуу­кылкандуу кургак талаа (1300–2000 м); кара коңур топурактуу кылкандуу дүйүм чөптүү та­лаа ж-а токой-шалбаалуу талаа (2000–2800 м), субальпж-а альп(2800–3200м)шалбаасы,аска­зоокалуу, кар-мөңгүлүү гляциалдык-нивалдык (3200 мден жогору) ландшафт алкактары мү­нөздүү. Өрөөндүн 284 км² аянтын Токтогул суу сактагычы ээлейт. Өрөөндү түндүктү карай Чыч­кан өрөөнү улап кетет. К.-Т. ө. аркылуу Биш­кек – Ош автомобиль жолу өтөт.

Ад.: Исаков И. К морфологии Кетмень-Тюбинской депрессии // Изд. АН Кирг. ССР, сер. естественных и технических наук. Т. 1. Вып. 2. Ф., 1959; Ботбаева М. Растительность Кетмень-Тюбинской котловины. Ф., 1971; Аламанов С., Акматов Р. Токтогул суу сактагычы. Б., 1998; Аламанов С., Акматов Р. Кыргызстандын суу сактагычтары. Б., 2006.

Р. Акматов.